NIỀM VUI TRỌN VẸN
Cuộc Vượt Qua đau khổ và vui tươi

Một hôm kia, tại Nhà thờ Đức Bà, thánh Phanxicô gọi anh Lêô lại và bảo: "Này anh Lêô, hãy viết đi". Anh ấy đáp: "Thưa Cha, con đã sẵn sàng". Người tiếp: "Anh hãy viết thế nào là niềm vui đích thực". Có người đưa tin đến và nói rằng: tất cả các giảng sư ở Paris đã gia nhập Dòng ta, anh hãy viết: đấy không phải là niềm vui đích thực. Cũng thế, tất cả các chức sắc bên kia núi Alpơ, các Tổng Giám mục và các Giám mục, đến cả Vua nước Pháp và Vua nước Anh đều đã vào Dòng; anh hãy viết: đấy không phải là niềm vui đích thực. Cả điều này nữa: các anh em cha đã đến với các dân ngọai và đưa họ hết thảy trở về với đức tin; và thêm điều này nữa, cha được Thiên Chúa ban cho ơn đặc biệt là chữa lành các bệnh nhân và làm được nhiều điều lạ lùng: cha nói rõ với con rằng, tất cả những điều ấy không đưa lại niềm vui đích thực.

Đoạn văn nổi tiếng này (mới đây O. Messiaen đã lấy lại nó và đưa vào Bài giảng về thánh Phanxicô) được biết đến trong bản văn dài, do cuốn Những bông hoa nhỏ cung cấp (ch. 8), bản văn kéo dài và tiểu thuyết hóa bài tường thuật có nguy cơ làm quên đi sứ điệp nghiêm khắc của nó. Đoạn chúng ta chú giải ở đây ngắn gọn và đơn sơ hơn. Theo ý kiến các nhà phê bình, đây là một bài chính thánh Phanxicô đọc cho viết, chứ không phải là bài khai triển mang tính xây dựng và thi ca.

Niềm vui trọn vẹn là niềm vui nào, tìm thấy nó ở đâu? Đó là một câu hỏi khiến mọi người phải suy nghĩ. Niềm vui, tâm hồn vui thỏa sâu xa và an bình ấy, niềm hạnh phúc lặng lẽ tỏa chiếu, con đường nào đưa tới đó? Một lần nữa, chúng ta nhận được một câu trả lời nghịch lý. Niềm vui không phải ở nơi kinh nghiệm ban đầu và hời hợt tưởng tìm thấy nó. Nguồn mạch kín ẩn của nó chỉ khi đi sâu vào cơn thử thách mới gặp thấy.

Trước hết thánh Phanxicô nói với chúng ta những nơi không có niềm vui đích thực. Ngài cũng không dừng lại chỗ mô tả những niềm vui giả dối chóng qua mà ngài gạt ra như trở bàn tay trong Huấn ngôn 20: những câu chuyện phù phiếm và trống rỗng để làm cho thiên hạ cười cợt... Những niềm vui được mô tả trong bản văn là những niềm vui chính đáng, những niềm vui mà ngài và các anh em ngài đã có thể cảm nhận khi Dòng lan rộng cách ngoạn mục. Ai lại không vui vì sự hoán cải mang tính Phúc Âm và sự chọn lựa một nếp sống nghèo triệt để, nếp sống được giới trí thức, hàng Giáo sĩ và cả dân sự của xã hội thế kỷ 13 đón nhận? Bản tường thuật có tưởng tượng và khoa trương đi nữa, nó phần nào vẫn tương ứng với thực tế phần nào. Quả thế, có các giảng sư ở Paris (Alexandre de Halès), các chức sắc trong Giáo Hội và cả các vua chúa đã được đánh động bởi phong trào thiêng liêng thánh Phanxicô phát động. Bên kia núi Alpơ: Pháp, Anh, Paris, Oxford được ghi nhận bằng hoặc có lẽ hơn cả Italia nữa, và nhiều cảm tình nếu không nói là nhiều mối gắn bó đã được bộc lộ. Nhưng tất cả giới đẹp đẽ và thế giá ấy gia nhập Dòng do thánh Phanxicô sáng lập, thực tế có như vậy và họ gia nhập cách nghiêm túc, điều đó không làm nên niềm vui đích thực, dù anh em có cảm nhận niềm hãnh diện (mơ hồ...)

Tiếp đến, bản văn hình dung ra những tình huống liên quan trực tiếp đến tôn giáo hơn, và lần này, đó là các hoạt  động của anh em và những ơn siêu nhiên đặc biệt bản thân thánh Phanxicô nhận được. Đi đến với dân ngọai (những người Hồi giáo), tránh mọi tranh cãi hay chống báng, tùng phục hết mọi người và tuyên xưng mình là Kitô hữu, đó là sứ mạng thánh Phanxicô truyền cho anh em, trong thời gian chờ đợi một ngày nào đó, có thể laon báo đức tin (L Ksd XVI). Nếu, không hy vọng lắm, tất cả khối người ấy đón nhận Phúc Âm, biến cố vĩ đại biết bao, hồng ân to lớn biết bao! Thế nhưng, cả chuyện ấy nữa, đó cũng không phải là niềm vui đích thực!

Sau những người bên ngoài ấy: các giảng sư, các Giám mục, các vua chúa, sau các anh em, đến lượt thánh Phanxicô vào cuộc: bản thân ngài như đã cảm nếm được niềm vui. Ngài tưởng tượng (nhưng chỉ là tưởng tượng thôi sao?) ngài đã nhận được từ Chúa những ơn phi thường: ơn chữa bệnh và ơn làm các phép lạ khác, không giới hạn. Người được ban đầy ơn như thế chắc chắn là người ở gần Chúa, bạn hữu của Chúa, và người đó có lý do để vui. Không ai phủ nhận điều đó; thế nhưng, giống như một nhát dao, lời quả quyết cho tất cả những gì được nói trước lại được giáng xuống: cha nói rõ với con rằng, tất cả những điều ấy không đem lại niềm vui đích thực.

Vậy thế nào là niềm vui đích thực?

Này nhé, cha đi từ Pêrudia về, mãi tới đêm khuya mới về tới nhà. Lúc này là mùa đông, đường lầy lội và trời lạnh rét. Nước mưa đông cứng ở gấu áo cha và quất vào đôi chân, làm rách da chảy máu. Mình mẩy lấm lem, tê cóng, cha đến trước cửa nhà. Sau khi cha đã gõ cửa và kêu van hồi lâu mới có anh nọ ra hỏi: "Ai đấy?" Cha trả lời: "Tôi là Phanxicô đây!" Anh ấy liền quát: "Cút đi! Giờ này không phải là lúc để đi ra ngoài; mày đừng vào đây". Cha nài nỉ; Anh lại đáp: "Cút đi! Đồ ngớ ngẩn và dốt nát! Đừng đến với chúng tôi nữa. Chúng tôi đã đông đảo và được như thế này rồi, không cần đến mày nữa đâu!" Cha vẫn đứng trước cửa và van nài: "Vì lòng yêu mến Chúa, xin cho tôi trú chân đêm nay". Anh ấy liền đáp: "Không được đâu! Hãy lại nhà các thầy dòng Thập tự mà xin". Cha nói thật với con rằng: nếu cha vẫn giữ được lòng kiên nhẫn và không tức tối, thì đó mới là niềm vui đích thực, nhân đức đích thực và phúc cứu độ cho linh hồn".

Câu hỏi thế nào là niềm vui đích thực lại bật dậy lần thứ hai. Với nghệ thuật bỏ lửng tài tình, câu trả lời chỉ được đưa ra từng bước một. Ở phần đầu, những lý do tích cực để mà vui được nêu lên: những kết quả thiêng liêng của Dòng, những thành công trong cuộc truyền giáo, những đặc sủng cá nhân, nhưng để rồi bị gạt ra ngay. Cuối cùng bây giờ những lý do đem lại niềm vui đích thực được chỉ tên, nghịch lý thay, đó là những khía cạnh đen tối và đau đớn của cuộc sống mà câu trả lời vạch ra.

Vậy, hậu cảnh của lời tuyên bố về niềm vui đích thực, nhân đức đích thực và về phúc cứu độ linh hồn là một đêm tối, một mùa đông lầy lội, khi trời lạnh rét và nước đông thành nước đá bám ở gấu áo dòng. Và thêm nữa, những vết thương và máu chảy! Trong hoàn cảnh đau thương ấy, một người đi đường: một kẻ lữ hành chân bị thương đang vội vàng về một nơi tiếp nhận. Đàng sau câu truyện, tôi nhìn thấy một hình ảnh về thân phận loài người: con người đi trong đêm tối, thiếu mọi hơi ấm của mối tương quan giữa người với người, gặp các sự cố, mồ côi và cô đơn, trên đường đi tìm niềm vui.

Và đây người đó tưởng đã tới đích: cửa nhà quen thuộc nơi anh em biết đích danh mình. Người đầy bùn, lạnh lẽo và nước đá, ăn nỉ và đầy tin tưởng, người đó gõ cửa và lên tiếng gọi. Vì điều đưa con người ra khỏi đêm tối sang ngày sáng, đó là sự tiếp đón theo tình huynh đệ, hay sử dụng biểu từ của thánh Phanxicô, theo tình người mẹ, mà con người biểu lộ với nhau. Nhưng ở đây, xác định danh tánh của mình chẳng ích gì, Tôi là (Frère: Anh) Phanxicô, để gợi đến tình huynh đệ. Lời từ chối đầu tiên được biện minh bằng một lý do: trời đã khuya và anh không tôn trọng luật lệ. Nhưng lý do ấy ẩn giấu một lý do khác, cơ bản hơn và đau đớn hơn vô cùng: thực ra, chúng tôi không cần đến anh; chúng tôi đã đông và là những người có chất lượng, chúng tôi như thế đủ rồi; anh là một người đơn sơ, không được học hành, một người nghèo, thế thôi!

Thế mà người đứng trước cửa vẫn không bỏ đi. Theo thông lệ, anh gợi đến điều cao trọng hơn, thánh thiêng hơn đối với anh, và -theo anh nghĩ- cả đối với anh em của anh nữa: tình yêu mến Chúa. Giữa đêm đen, đối diện với một sự từ chối đóng kín trong tính ích kỷ, mấy chữ ấy thức dậy như một mặt trời đỏ rực, lửa và ánh sáng tỏa ra từ khối lửa bao la có thể thiêu rụi và làm tiêu tan mọi sức kháng cự. Xin cho tôi trú chân đêm nay. Không kết quả gì. Lời từ chối đã dứt khóat. Việc bảo anh em đến trại phong, làm thế người anh em kia nghĩ rằng mình không có lỗi, là một sai lầm không thể sửa chữa. Thánh Phanxicô bị anh em mình coi như một người cùi không được đụng tới, bị khai trừ và bị gạt ra lề như người cùi ấy. Đối với họ, ngài không còn hiện hữu.

Chúng ta đi tới tận cùng của sự nghèo khó và cảnh cô độc. Hòan cảnh thật bi thảm. Bao cố gắng để tìm lại những tương giao giữa người với người, nhằm bẻ gãy những cõi lòng cứng cỏi bằng một lời xin đón nhận, đều thất bại. Còn gì nữa đây, đâu là niềm vui đích thực, chúng ta còn nói đến nó được nữa chăng khi mọi sự và mọi tâm hồn đều tối đen trong đêm âm u?

Cha nói thật với con rằng: nếu cha vẫn giữ được lòng kiên nhẫn và không tức tối, thì đó mới là niềm vui đích thực, nhân đức đích thực và phúc cứu độ cho linh hồn.

Như vậy, niềm vui đích thực, nhân đức đích thực và cả phúc cứu độ cho linh hồn nằm nơi giữ được lòng kiên nhẫn, không tức tối. Thoạt tiên, chúng ta nghĩ đây là một cái nhìn hầu như thuộc phái khắc kỷ: con người chịu đựng đêm tối, giá lạnh và nhất là sự hất hủi của những người thân của mình mà không tức tối, vẫn giữ được dòng máu lạnh và sự bình thản nội tâm, người đó có thể từ đó ý thức được sức mạnh tâm hồn mình-nhân đức- và lấy làm vui thỏa bình an. Nhưng hiểu như thế không trung thành với cái nhìn và kinh nghiệm của thánh Phanxicô.

Không phải vì đã can đảm và kiên nhẫn chịu dựng thử thách mà vui. Làm như thế là cậy dựa vào sức mình, vào các chiến tích, vào nhân dức của mình, và thánh Phanxicô dứt khóat gạt đi điều đó. Nhưng chính thử thách-được gợi lên đầy kịch tính trong câu truyện- làm bộc lộ ra điều gì có trong lòng con người. Nếu người này bắt rễ trong Thiên Chúa, ý thức về tình yêu Chúa dành cho mình, các thử thách có thể giáng xuống trên nó, có lẽ khiến nó la lên và than vãn, nó vẫn còn giữ lại được cái gì đó ở chiều sâu và sự bình thản; nó có thể đứng vững, chịu đựng, không bị gục ngã. Không phải vì đã chịu đựng được đau khổ mà sinh ra niềm vui, nhưng chính niềm vui đã sẵn có rồi giúp cho con người chịu đựng đau khổ. Họ chịu đựng mọi gian khổ trên đời vì lòng yêu mến Chúa Giêsu Kitô, mà vẫn giữ được tâm hồn và thân xác bình an (Hn 15).

Đối với ai đã đọc và thưởng thức, có thể quá vội vã, đoạn văn nổi tiếng về niềm vui, và đã để tính chất nhẹ nhàng và thi vị của nó hấp dẫn, người đó hẳn sẽ ngạc nhiên khi đọc và hiểu như trên. Đây là một bản văn trang trọng: niềm vui đích thực, niềm vui sâu xa nhất và bền vững nhất nếu không bắt nguồn thì ít ra cũng được bày tỏ và được biểu lộ trong cơn đau khổ không thể tránh được.

Niềm vui đích thực, nhân đức đích thực và phúc cứu độ cho linh hồn chỉ được ban cho những ai đã đi theo Chúa Giêsu trong gian khổ và bách hại, tủi nhục và đói khát, trong bệnh tật và thử thách cùng bao nỗi đắng cay khác; nhờ vậy, họ được Chúa cho sống muôn đời (Hn 6). Đó là bài học khó khăn và tuyệt vời thánh Phanxicô trao cho chúng ta.