Ngày 12-9-2009, tờ “The Wall Street Journal” đề nghị Karen Armstrong và Richard Dawkins trả lời một cách độc lập cho câu hỏi: “Sự tiến hóa bỏ rơi Thiên Chúa lại ở chỗ nào phía sau?”- “Đối với người này, Chúa là một truyện thần tiên; đối với người khác ‘Chí ít, đó là một truyện thần tiên thú vị!”

Các câu trả lời tóm gọn này của họ đã làm dấy lên một làn sóng bình luận trong các độc giả. Sự xuất hiện lần này của một nhà khoa học nổi tiếng và cũng là một người vô thần như Richard Dawkins trên phương tiện truyền thông đại chúng, làm tôi nhớ lại cuộc tranh luận trước đây của ông trên đài phát thanh Ireland với David Quinn, nhà bình luận của tờ báo “The Irish Independent”, diễn ra ngày 9-10-2006, trong mục “The Tubridy Show”. Là một nhà chỉ trích nổi tiếng về thuyết tạo dựng và bản thiết kế thông minh, giáo sư Dawkins không chỉ cho rằng một đấng sáng tạo siêu nhiên là gần như không thể hiện hữu, nhưng ông còn viết một cách thách thức trong cuốn sách bán chạy nhất của ông “The God Delusion”(2006) như sau: “Nếu cuốn sách này có tác dụng như tôi mong muốn, thì những độc giả nào, hữu thần lúc mở sách đọc, sẽ trở nên vô thần khi xếp sách lại”. Ngoài ra, trong thời gian gần đây, ông lớn tiếng công khai lập trường vô thần của ông, và khuyến khích các người vô tín ngưỡng hãy can đảm đứng lên và xác định tư tưởng như ông.

Tôi không cố gắng chứng minh rằng mọi nỗ lực để từ bỏ thuyết hữu thần đều đã gây phản tác dụng tai hại trên phần còn lại của thuyết ấy, như John E. Hare đã nói trong cuốn “God and morality”(2009), nhưng tôi chỉ trình bày ở đây một suy tư về quan điểm của giáo sư Dawkins.

A. Quan điểm chính của Dawkins

Đối với Dawkins, tiến hóa là công trình lớn nhất của vũ trụ. Tiến hóa là người tạo dựng sự sống, và sự sống là sản phẩm đáng ngạc nhiên nhất và xinh đẹp nhất mà luật vật lý đã sản sinh được. Cũng vậy, “tiến hóa là điềm báo trước sự thừa thãi của Chúa, là sự rút lui êm đẹp của Chúa. Nhưng chúng ta phải đi xa hơn nữa. Một trí thông minh sáng tạo phức tạp mà không còn gì để làm nữa thì chỉ là thừa thãi. Một thiết kế gia thần thiêng đơn giản bị loại bỏ bởi sự nhận định sau đây, đó là ngài ít nhất cũng phải phức tạp như các thực thể mà ngài đã cố tâm giải thích. Thiên Chúa không chết, bởi vì ngài có bao giờ tồn tại đâu!. Do đó, câu trả lời dịu dàng, dễ thương nhất cho câu hỏi: “Sự tiến hóa đã bỏ Thiên Chúa lại ở đâu?” sẽ là nói rằng sự tiến hóa không còn để lại cho Chúa một cái gì để làm nữa, và không công trình còn nào có thể làm dấy trong chúng ta tâm tình thờ phượng, chúc tụng hoặc sợ hãi nữa.

Dawkins ưa thích dành từ ngữ “ảo tưởng” cho các nhà thật sự hữu thần; đó là những người thực sự nghĩ rằng họ nói với Chúa và Chúa nói với họ. Nói vắn gọn, ông chống lại có một vị Chúa làm cho vũ trụ vần xoay, một thứ Chúa vật lý, nhưng đã không làm thêm gì nữa, và chắc chắn không lắng nghe tư tưởng của bạn, và không quan tâm gì đến con người hết thảy. Ông minh họa trường hợp trên bằng cách đưa ra câu chuyện một cô gái như sau:

“Một cô bé viết thư cho tôi nói rằng cô ta có một người bạn trai mặc chiếc áo màu đỏ tía. Cô gái nói nàng thật sự nhìn thấy chàng, nàng dường như mê hoặc chàng, và chàng xuất hiện với cái chuông nhỏ, chàng hiện hữu thật đối với nàng mặc dầu trong một nghĩa nào đó nàng biết là chàng không có thực. Tôi nghi ngờ rằng có cái gì đó giống như thế đối với những người cho rằng họ đã nghe Chúa nói, hoặc đã nhìn thấy Chúa, hoặc đã nghe tiếng Chúa rồi.”

B.1. Dawkins lẫn lộn giữa các lĩnh vực khoa học khác nhau

Dawkins được rất nhiều người mộ mến, ủng hộ. Tuy nhiên, dường như lý do chính dẫn đến sự thành công này là do đa số trong họ tin rằng khi nhà khoa học nói về sự tiến hóa với thẩm quyền hiểu biết về khoa học của ông ta, ông ta cũng có thể nói về sự hiện hữu của Chúa với tất cả thẩm quyền hiểu biết về khoa học như thế của ông ta.  Mặc dầu đây là một sai lầm phổ thông, nhưng nó có thể tạo ra tình trạng lẫn lộn lớn nơi công chúng. McGrath nhớ lại rằng sau một lần thuyết trình tại đại học, “có một thanh niên đến gặp ông với dáng vẻ giận dữ. Bài thuyết trình hôm đó thật ra không xuất sắc lắm. Tôi chỉ chứng minh, bằng cách dựa vào các lý lẽ khoa học, lịch sử và triết học, rằng trường hợp Dawkins chống lại Chúa không đáng để xem xét cách đặc biệt. Nhưng chàng thanh niên này rất giận dữ - thật ra tôi phải nói là chàng thật tức giận. Vì sao vậy? Bởi vì, chàng ta vừa nói vừa chỉ tay vào người tôi, rằng tôi đã “phá hủy niềm tin của anh”. Niềm tin vô thần của anh dựa vào uy tín của Richard Dawkins, và tôi đã hoàn toàn tiêu diệt niềm tin ấy. Anh ấy ra đi và phải suy nghĩ lại mọi điều”. (The Dawkins Delusion? 2007). Thực vậy, không phải ai cũng được đào tạo kỹ lưỡng để có sự nhận định có tính đòi hỏi cao, chẳng hạn như Howard Deutsch ở Atlanta (Mỹ): “Là một khoa học gia nghỉ hưu, tôi biết rằng nhiều khía cạnh của sự tiến hóa đã được giải thích tốt, nhưng không có sự giải thích khoa học về nguồn gốc sự sống. Nếu bạn chấp nhận rằng sự sống khởi đầu từ các sự kiện ngẫu nhiên, thì bạn và khoa học đang tư duy trong lãnh vực đức tin. Chấp nhận một lời giải thích về đức tin không còn là một phần của khoa học, nhưng là con đường đi đến với Chúa.”

 Một khoa học gia khác là Katherine Helmetag, ở Troy, bang Michigan (Mỹ) đưa ra nhận xét chống lại lập trường của Dawkins: “Ông Dawkins nên nhường vấn đề Thiên Chúa lại cho người khác, và chỉ nên bám vào cuộc tranh luận đối nghịch nhau giữa tiến hóa và tạo dựng. Ngay cả tôi, một khoa học gia theo thuyết bất khả tri, nhận thấy lời bình luận của ông ta mang tính chất bút chiến và gây khó chịu. Thật không đáng ngạc nhiên khi thấy số lượng người tin Chúa càng gia tăng..”

Thật ra, “thuyết tiến hóa giải thích làm sao vật chất,- nguyên tố từ đó tất cả chúng ta được làm ra – tự tổ chức lấy để thành các hữu thể phức tạp. Nhưng điều mà thuyết này không thể giải thích, chỉ xin nêu một thí dụ, đó là làm sao lần đầu tiên có được vật chất … Đây là câu hỏi mà chắc chắn khoa học không thể trả lời được. Và vấn nạn liệu Thiên Chúa hiện hữu hay không, khoa học cũng không thể trả lời”. (Quinn)

Vấn đề ở đây là cần phân biệt rõ ràng các lĩnh vực chuyên môn của khoa học tự nhiên, của triết học và của thần học. Có những câu hỏi căn bản, chẳng hạn câu hỏi về ý nghĩa của sự sống và sự chết, về các giá trị tối hậu, về bản tính của sự tiến bộ...khoa học không thể đưa ra được câu trả lời triệt để thấu đáo. Mới đây trong cuốn sách: "An Atheist Defends Religion: Why Humanity is Better Off with Religion Than Without It," (Alpha Books), Bruce Sheiman nêu ra rằng, trong khi chúng ta chấp nhận những gì khoa học nói về hoạt động của vũ trụ, khoa học không giải thích cho chúng ta biết việc ấy có ý nghĩa gì cho cuộc sống của chúng ta. Nói cách khác, việc vũ trụ hoạt động như thế nào thì không giống với việc tại sao vũ trụ hoạt động. Trong khi nỗ lực khám phá điều mà Sheiman gọi là chân lý hạ tầng -- sự kiện và kiến thức – thì chúng ta đã hy sinh chân lý thượng tầng – ý nghĩa và mục đích.

Ngoài ra, chính phương pháp khoa học, mà chủ yếu là thu thập dữ liệu, xử lý và sử dụng các dữ liệu này trong các dự phóng, đã phải bó buộc thu hẹp tính dự báo khoa học mang tính chất phổ quát, vào những bối cảnh và những cách tiếp cận đặc thù.

 Trong bài nói chuyện với các thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Tòa thánh, Đức Giáo hoàng Biển Đức XVI đã nhận xét: “Chính vì thế, khoa học không thể được coi là có thẩm quyền cung cấp một sự trình bày toàn vẹn và xác quyết về tương lai của chúng ta, về sự phát triển của mỗi một hiện tượng mà nó đang nghiên cứu...Triết học và thần học có thể giúp các khoa học thực nghiệm nhận biết có sự khác biệt giữa sự bất lực của toán học trong việc tiên đoán một số sự kiện, và tính hợp lý của nguyên tắc nhân quả. Còn có một cấp độ cao hơn nhất thiết vượt qua mọi dự báo khoa học, đó là thế giới của sự tự do và lịch sử của loài người”. 

B.2. Các chọn lựa

Vấn đề của Dawkins hệ tại ở chỗ ông là một “người giáo điều”, một người cực đoan tin chắc chắn rằng mình nắm chân lý và duy trì nó đến cùng, và ông trở thành bất khoan dung với những người không nghĩ như ông, với những người có niềm tin tôn giáo khác với ông. Bởi vì, đối với ông, tôn giáo là một lực lượng làm cho sự mê tín và vô tri mãi kéo dài:

“Ngày nay hầu như trở thành phong trào khi gán cho vi khuẩn bệnh AIDs, bệnh bò điên, và nhiều chứng bệnh khác mối nguy cơ ghê gớm có thể hủy diệt toàn thể nhân loại, nhưng tôi nghĩ rằng có một trường hợp có thể làm được chuyện này, đó là đức tin! Đức tin là một trong các sự dữ lớn nhất của thế giới, có thể sánh được với virus bệnh đậu mùa, nhưng lại khó tiêu diệt hơn nhiều!”

Nói cách cụ thể, đối với ông, Giáo hội Công giáo là một trong các lực lượng lớn nhất của sự dữ trong thế giới này. Đây là ý nghĩ mới nhất trong nhiều chuỗi ý tưởng của ông chống lại tôn giáo và Thiên Chúa. Nhận xét này được công bố ngày 23-10-2009 trong mục tôn giáo của trang web báo “The Washington Post”, khi ông được yêu cầu bình luận về động thái của Giáo hội Công giáo nhằm tạo sự dễ dàng cho người Anh giáo gia nhập Công giáo. Một nỗ lực minh nhiên và tàn bạo như thế để “tiêu diệt” tôn giáo nhắc nhở người ta nhớ đến nạn bạo lực quá khích ở một số quốc gia trong thế kỷ 20!

Tôi thích thái độ ôn hòa và khôn ngoan của Stephen Jay Gould hơn, khi ông bác bỏ bất cứ một sự đánh đồng trơ tráo nào giữa tính ưu việt của khoa học với niềm tin vô thần, nghĩa là đồng hóa niềm tin vô thần với giá trị siêu việt của khoa học:

 “Hoặc là một nửa đồng nghiệp của tôi là những người vô cùng ngu xuẩn, hoặc là khoa học về thuyết Darwin thì vừa tương hợp trọn vẹn với niềm tin tôn giáo truyền thống, vừa tương hợp với thuyết vô thần.” (Rocks of Ages: Science and Religion in the Fullness of Life, 2002). Chúng ta biết rằng ông Gould,- mà cái chết vì ung thư của ông năm 2002 đã làm cho Đại học Harvard mất đi một trong các giáo sư giỏi nhất- là đồng nghiệp người Mỹ của ông Dawkins trong việc làm cho môn sinh học tiến hóa được một thế hệ độc giả mới tiếp cận và yêu thích. “Quan điểm của Gould là rõ ràng và được chấp nhận rộng rãi: thiên nhiên có thể được giải thích theo cách hữu thần hoặc cách vô thần – nhưng không đòi hỏi loại bỏ cách nào cả. Cả hai cách đều là những khả thể mang tính khoa học độc đáo.” Nhận xét này là của McGrath; ông là một nhân chứng sống động cho các khả thể trí tuệ đầy tính chất khoa học này. Tôi nghĩ thật là hữu ích khi trích dẫn ở đây vài câu trong cuốn tự truyện của ông:

“Dawkins và tôi đã đi theo các hướng hoàn toàn khác nhau, nhưng vì cùng các lý do như nhau. Chúng tôi đều là các học giả của Đại học Oxford, yêu thích khoa học tự nhiên. Cả hai đều tin tưởng cuồng nhiệt vào sự suy tư dựa trên bằng chứng hiển nhiên, và cả hai đều gay gắt phê bình tất cả những ai say mê tin tưởng vì các lý do không thích đáng. Ngoài ra, cả hai chúng tôi đều đồng ý nghĩ rằng chúng tôi sẽ thay đổi tư duy của chúng tôi về Thiên Chúa, nếu một khi bằng chứng đòi hỏi như thế. Tuy nhiên, dựa trên kinh nghiệm và sự phân tích của chúng tôi về cùng một thế giới này, chúng tôi đã đi đến các kết luận hoàn toàn trái ngược nhau về Thiên Chúa.”  

C. Kết luận

Tiến sĩ Francis S. Collins, người đứng đầu Dự án quốc tế về bộ gen người (International Human Genome Project),[1] nhận định là nhiều người cho rằng một nhà khoa học nghiêm túc không thể đồng thời là một người có niềm tin nghiêm túc vào một Thiên Chúa siêu việt. Ông đã viết cuốn “The Language of God, Ngôn ngữ của Chúa”, với mục đích bác bỏ quan niệm này, bằng cách lý luận rằng niềm tin vào Chúa có thể là một chọn lựa hoàn toàn hữu lý, và thật ra các nguyên tắc của đức tin là bổ túc cho các nguyên tắc của khoa học. Tuy nhiên, khi đọc các lời đánh giá về ông của nhiều học giả, được in trên bìa cuốn sách của ông, tôi nghĩ rằng “tin Chúa hay không tin Chúa” là một hành vi của ý chí con người, một hành vi của sự chọn lựa, nghĩa là một hành vi hoàn toàn tự do của con người, một sự chọn lựa riêng tư của mỗi cá nhân. Người ta không thể giúp cải đạo hoặc thuyết phục người quyết định không hề tin. Đối với tôi, McGrath và Collins là các khoa học gia vĩ đại thật sự. Tôi đánh giá cao sự trung thực trí thức của họ, và khâm phục hành trình đi từ vô thần đến đức tin của họ. Họ cũng giống như những người đang yêu, “liên lỉ vượt qua những gì khoa học cung cấp cho chúng ta và nhìn thấy nơi khuôn mặt của người khác vẻ đẹp vượt quá sự khách quan.” (Tổng giám mục Ravasi)

 Tuy vậy, đây không phải là điều xảy ra cho mọi người! Và, bởi vì mọi người có tự do chọn lựa riêng cho bản thân, cũng như bởi vì chứng cứ có ý nghĩa nhất về sự hiện hữu của Chúa là chính kinh nghiệm riêng tư của mỗi người, cuộc tranh luận về sự hiện hữu của Chúa sẽ không bao giờ chấm dứt “cho tới khi con người từ trong kẻ chết sống lại.”! Hoặc nói cho cùng, Chesterton có thể có lý khi chống lại việc đề cao khoa học và lý trí quá mức, đến độ loại trừ hẳn khỏi cuộc sống con người điều diệu kỳ, chất nhiệm mầu, và niềm tin yêu. Điều này có nghĩa là, cuối cùng, tin vào Thiên Chúa chính là tin vào mầu nhiệm vậy.

Alexis Trần Đức Hải, Viện nghiên cứu Fu Jen 

Bài đã đăng trong tờ thông tin của Viện.

Giuse Nguyễn Trọng Đa dịch.