Ngày 1: Buổi sáng

BÀI 1
KỶ NIỆM 800 NĂM
CHA THÁNH PHANXICÔ VỀ TRỜI 

(1226-2026)

Đại Gia đình Phan sinh trên toàn thế giới đang sống một thời gian ân sủng đặc biệt qua hành trình cử hành các Bách Chu Niên (2023-2026), nhằm tưởng nhớ những biến cố nền tảng đã hình thành nên căn tính của phong trào Phan sinh và tái khám phá kinh nghiệm sống Tin Mừng của Cha thánh Phanxicô Assisi. Đây không chỉ là dịp nhìn lại những biến cố đã diễn ra cách đây tám thế kỷ, nhưng còn là lời mời gọi canh tân đời sống, trở về với Tin Mừng và đọc lại chính ơn gọi của mình dưới ánh sáng đoàn sủng Phan sinh.

Để toàn thể Gia đình Phan sinh cùng hiệp thông trong hành trình này, Hiệp hội Gia đình Phan sinh đã chuẩn bị các tài liệu định hướng cho từng cột mốc kỷ niệm. Đối với biến cố 800 năm cuộc vượt qua của thánh Phanxicô (1226-2026), tài liệu nhấn mạnh:

“Trong xã hội đương đại, tư tưởng về cái chết thường bị gạt bỏ, không chỉ vì nó nhắc nhở chúng ta rằng mình là những thụ tạo hữu hạn, mà còn vì nó làm lộ rõ sự mong manh của những bảo đảm giả tạo khiến chúng ta tưởng mình làm chủ thời gian và sự sống. Trái lại, thánh Phanxicô Assisi đón nhận ‘chị Chết’ bằng lời ca tụng, vì ngài hiểu rằng cái chết không phải là sự chấm hết của mọi sự, nhưng là cùng đích mở lối cho chúng ta bước vào sự hiệp thông viên mãn với Thiên Chúa.”[1]

Chính trong viễn tượng ấy, Đức Thánh Cha Lêô XIV đã công bố Năm thánh Phanxicô nhân kỷ niệm 800 năm cuộc vượt qua của vị Thánh nghèo thành Assisi (10.01.2026 - 10.01.2027). Trong thư gửi Gia đình Phan sinh, ngài nhắc lại rằng thánh Phanxicô đã đi gặp “chị Chết” như một con người hoàn toàn bình an, đồng thời khẳng định rằng bình an ấy không phát xuất bởi sức riêng con người, nhưng là ân ban đến từ Đức Kitô.

Vì thế, việc cử hành biến cố này không chỉ nhằm tưởng nhớ ngày Cha thánh Phanxicô về với Chúa, nhưng còn mời gọi chúng ta khám phá bí quyết đã giúp ngài sống và chết trong bình an. Từ đó, chúng ta cùng suy tư ba điểm sau: (1) quan niệm của thánh Phanxicô về cuộc sống và cái chết; (2) cách những người đương thời thuật lại cuộc vượt qua của ngài; và (3) ý nghĩa của việc sống “linh đạo vượt qua” trong đời sống Phan sinh hôm nay.

I. QUAN NIỆM CỦA THÁNH PHANXICÔ
VỀ CUỘC SỐNG VÀ CÁI CHẾT

Việc kỷ niệm 800 năm cuộc vượt qua của Cha thánh Phanxicô không chỉ hướng chúng ta về ngày 3 tháng 10 năm 1226, nhưng trước hết mời gọi chúng ta bước vào chính kinh nghiệm đức tin đã giúp ngài đón nhận giờ phút cuối đời trong bình an và lời ca tụng. Muốn hiểu cuộc vượt qua của thánh Phanxicô, trước hết phải hiểu cách ngài nhìn về cuộc sống; bởi lẽ, theo cái nhìn Kitô giáo, cách một người chết luôn phản ánh cách người ấy đã sống.

Sau biến cố hoán cải, Phanxicô không còn nhìn cuộc đời như một hành trình tìm kiếm thành công hay vinh dự, nhưng như lịch sử của ân sủng. Điều đó được diễn tả cách cô đọng trong Di Chúc, khi ngài nhiều lần lặp lại: “Chúa đã ban cho tôi…”, “Chính Đấng Tối Cao đã mặc khải cho tôi…” (DC 1.4.6.14). Nhìn lại cuộc đời, Phanxicô không kể công trạng của mình, nhưng chỉ nhận ra sáng kiến của Thiên Chúa. Đối với ngài, đời sống không khởi đi từ điều con người làm cho Thiên Chúa, nhưng từ điều Thiên Chúa đã thực hiện nơi con người.

Chính vì thế, đối với Cha thánh, cuộc sống mang dáng dấp của một đời lữ hành. Người môn đệ được mời gọi sống như “kẻ lữ hành và khách lạ” giữa trần gian này (x. Lksc VI; DC 24), không phải vì khinh chê thế giới, nhưng vì biết rằng mọi sự chỉ đạt được ý nghĩa khi quy hướng về Thiên Chúa là cùng đích tối hậu. Càng gắn bó với Thiên Chúa, con người càng có được tự do trước những gì chóng qua.

Từ cái nhìn ấy, thánh Phanxicô đón nhận sự chết dưới một ánh sáng hoàn toàn khác. Trong Bài ca Anh Mặt Trời, ngài gọi cái chết bằng một danh xưng thật bất ngờ: “chị Chết.” Điều này thật đáng suy nghĩ! Bởi lẽ trong toàn bộ truyền thống Kitô giáo trước đó, rất khó tìm thấy một cách gọi nào vừa gần gũi vừa táo bạo như vậy. Thánh Phanxicô đưa chính sự chết vào trong đại gia đình của các thọ tạo, nơi có anh Mặt Trời, chị Mặt Trăng, anh Gió, chị Nước, anh Lửa, chị mẹ Đất và cuối cùng là chị Chết. Như vậy, sự chết không còn đứng bên ngoài kế hoạch của Thiên Chúa, nhưng cũng trở thành một phần trong chương trình cứu độ của Người. Nó đánh dấu cuộc vượt qua dẫn con người vào sự hiệp thông viên mãn với Thiên Chúa: “Phúc thay ai trong giờ chị tới, Thánh ý Ngài vẫn quyết tuân theo, Chết thứ hai không làm hại được.” (BcMT 27-30)

Tuy nhiên, sẽ là một ngộ nhận nếu chỉ dừng lại ở hình ảnh dịu dàng ấy. Trong các tác phẩm của mình, thánh Phanxicô luôn đặt cạnh nhau hai khả thể của đời người: hạnh phúc của người sống đời hoán cải và bi kịch của người khước từ Thiên Chúa (không hoán cải). Điều quyết định ý nghĩa của sự chết không phải là chính cái chết, nhưng là cách con người đã sống trước đó. Vì thế, trọng tâm giáo huấn của thánh Phanxicô không phải là dạy người ta chuẩn bị cho giờ chết, mà là dạy người ta sống đời hoán cải.

Điều đáng chú ý là trong các Tác phẩm của mình, thánh Phanxicô không chỉ nói đến “hành vi hoán cải”, nhưng còn dùng chính thuật ngữ “sống đời hoán cải” (x. Lksc XXI,7; XXIII,4.7) hoặc “cuộc đời hoán cải” (DC 1). Cách diễn tả này cho thấy đối với ngài, hoán cải không phải là một biến cố nhất thời, nhưng là toàn bộ lối sống của người môn đệ Đức Kitô. Đó là một hành trình kéo dài từ khi đáp lại tiếng gọi của Chúa cho đến hơi thở cuối cùng. Vì thế, người sống đời hoán cải không đợi đến lúc sắp chết mới chuẩn bị cho giờ chết. Chính toàn bộ cuộc đời họ là sự chuẩn bị ấy. Mỗi ngày là một bước tiến gần hơn đến cuộc gặp gỡ chung cuộc với Thiên Chúa.

Đó là lý do vì sao, khi thêm khổ cuối vào Bài ca Anh Mặt Trời, thánh Phanxicô đã đồng thời đặt cạnh nhau hai số phận hoàn toàn đối lập: “Bất hạnh người khi lâm chung, tội tình còn mang nặng!” và “Phúc thay ai trong giờ chị tới, thánh ý Ngài vẫn quyết tuân theo, chết thứ hai không làm hại được” (BcMT 25-30). Ngài còn nói điều này rõ hơn trong Bản luật không sắc chỉ: “Phúc thay những ai từ giã đời này khi đang sống đời hoán cải, vì họ sẽ được ở trong Nước Trời” (Lksc XXI,7).

Đến đây, chúng ta có thể rút ra điều chính yếu trong quan niệm của thánh Phanxicô: không phải cái chết quyết định số phận con người, nhưng chính đời sống sẽ quyết định ý nghĩa của cái chết. Khi toàn bộ cuộc đời trở thành một hành trình hoán cải và bước theo Đức Kitô, thì giờ chết không còn là sự chấm hết, nhưng là cuộc vượt qua để đi vào sự sống viên mãn.

Chính xác tín ấy cũng mở ra câu hỏi cho phần tiếp theo: điều gì đã khiến những lời giáo huấn ấy không chỉ dừng lại ở lý tưởng, nhưng được thể hiện cách cụ thể trong chính cuộc vượt qua của thánh Phanxicô? Đó cũng là điều mà các chứng nhân đương thời đã nhận ra và lưu lại trong các nguồn sử Phan sinh.

II. QUAN NIỆM CỦA NGƯỜI ĐƯƠNG THỜI
VỀ CUỘC VƯỢT QUA CỦA THÁNH PHANXICÔ

Nếu phần trước giúp chúng ta khám phá giáo huấn của thánh Phanxicô về sự sống và sự chết qua chính các Tác phẩm của ngài, thì phần này cho thấy những giáo huấn ấy đã được thể hiện cụ thể trong cuộc đời và được những người đương thời ghi nhớ như thế nào. Các nguồn Phan sinh thời đầu không chỉ thuật lại những giờ phút cuối đời của vị Thánh Nghèo thành Assisi, nhưng còn giúp chúng ta đọc ra ý nghĩa thần học của cuộc vượt qua ấy.

Điều đáng chú ý là các nguồn sử liệu trình bày hai cách tiếp cận khác nhau nhưng bổ túc cho nhau. Một truyền thống, tiêu biểu nơi Sưu tập Assisi, muốn kể lại cuộc vượt qua của một người môn đệ Đức Kitô với tất cả sự mỏng giòn của thân phận con người. Truyền thống còn lại, được thể hiện trong các tác phẩm của Tôma Celanô và đặc biệt là thánh Bônaventura, trình bày cuộc vượt qua ấy như đỉnh cao của hành trình nên đồng hình đồng dạng với Đức Kitô chịu đóng đinh và vinh thắng.

Trong Sưu tập Assisi, chúng ta gặp một Phanxicô rất gần gũi và đầy tính nhân bản. Những ngày cuối đời, ngài phải chịu đựng đau đớn vì bệnh tật, cần sự chăm sóc và sự hiện diện của anh em. Ngài không che giấu thực trạng của mình, nhưng cũng không để đau khổ làm mất niềm tín thác. Chính trong hoàn cảnh ấy, ngài xin anh em hát Bài ca Anh Mặt Trời để ca ngợi Thiên Chúa và nâng đỡ tinh thần mình. Khi biết giờ ra đi đã gần, ngài xin trở về Porziuncola, và giơ tay chúc lành cho thành phố Assisi, rồi còn cho mời người bạn thân là bà Giacôba Settesoli đến thăm và chuẩn bị cho việc mai táng (x. SA 5. 7. 99-100). Những chi tiết rất bình dị ấy cho thấy sự thánh thiện không làm mất đi tính nhân bản; trái lại, ân sủng kiện toàn con người ngay trong những giới hạn của mình.

Trong khi đó, các truyện ký chính thức của Dòng lại hướng người đọc đến chiều kích thần học của biến cố. Đối với Tôma Celanô, cuộc vượt qua của thánh Phanxicô là sự hoàn tất một đời sống đã được kết hợp với mầu nhiệm Vượt Qua của Đức Kitô. Vì thế, trước khi qua đời, ngài cho bẻ bánh chia cho anh em, xin đọc trình thuật Bữa Tiệc Ly trong Tin Mừng Gioan và cất tiếng hát Thánh vịnh, như để đặt chính cái chết của mình trong ánh sáng cuộc Vượt Qua của Chúa. Bởi thế, khi thuật lại thời khắc cuối đời của thánh Phanxicô, anh Tôma Celanô viết một câu hết sức cô đọng: “Giờ đã đến. Mọi mầu nhiệm của Chúa Kitô đã ứng nghiệm nơi ngài, và ngài vui sướng bay về cùng Thiên Chúa” (2Cel 217). Thánh Bonaventura tiếp tục khai triển ý hướng ấy khi mô tả từng cử chỉ cuối đời của Phanxicô như những dấu chỉ phụng vụ: nằm trên nền đất trần, chúc lành cho anh em và phó thác linh hồn trong bình an. Qua lối trình bày ấy, cuộc vượt qua của thánh nhân không còn chỉ là giờ phút kết thúc cuộc đời, nhưng là hoa trái của cả một hành trình nên đồng hình đồng dạng với Đức Kitô (x. 1Bon XIV).

Thoạt nhìn, hai truyền thống này có vẻ khác nhau: một bên nhấn mạnh đến sự yếu đuối của con người, bên kia làm nổi bật sự viên mãn của vị thánh. Nhưng thực ra, chúng không loại trừ nhau mà là hai góc nhìn bổ túc cho nhau. Một bên giúp chúng ta không quên rằng Phanxicô thật sự là một con người như chúng ta; bên kia giúp chúng ta nhận ra con người ấy đã được ân sủng biến đổi đến mức nên đồng hình đồng dạng với Đấng mà ngài muốn bước theo. Cuộc vượt qua của ngài vì thế vừa mang tất cả nét mong manh của kiếp người, vừa tỏa sáng niềm hy vọng của sứ điệp Tin Mừng về Nước Thiên Chúa.

Đó cũng là di sản mà các thế hệ Phan sinh đầu tiên muốn trao lại cho hậu thế. Sự thánh thiện không hệ tại ở việc vượt lên trên thân phận con người, nhưng ở chỗ để cho chính thân phận ấy được biến đổi nhờ ân sủng. Và chính từ cái nhìn ấy, cuộc vượt qua của thánh Phanxicô trở thành lời mời gọi mỗi người biết sống “hôm nay” trong sự kết hợp với Đức Kitô, để giờ phút cuối cùng của cuộc đời không phải là đoạn kết của một hành trình, nhưng là cuộc vượt qua đi vào sự sống viên mãn nơi Thiên Chúa.

III. SỐNG “LINH ĐẠO VƯỢT QUA”
TRONG ƠN GỌI PHAN SINH HÔM NAY 

Kỷ niệm 800 năm cuộc vượt qua của thánh Phanxicô sẽ mất đi ý nghĩa nếu chỉ dừng lại ở việc tưởng nhớ một biến cố trong quá khứ. Trong truyền thống Kitô giáo, tưởng niệm luôn là làm cho một biến cố tiếp tục sinh hoa kết quả trong hiện tại. Vì thế, câu hỏi quan trọng không còn là: thánh Phanxicô đã sống và chết như thế nào?, nhưng là: cuộc vượt qua của ngài mang ý nghĩa gì cho đời sống Phan sinh hôm nay?

Trong một thế giới không ngừng tìm cách kéo dài tuổi thọ, gia tăng tiện nghi và kiểm soát tương lai, con người lại càng khó chấp nhận giới hạn cuối cùng của mình là sự chết. Người ta chuẩn bị cho nghề nghiệp, sự nghiệp và tuổi già, nhưng ít chuẩn bị cho cuộc gặp gỡ sau cùng với Thiên Chúa. Khuynh hướng ấy cũng có thể len lỏi vào đời sống thánh hiến, khi chúng ta quá bận tâm đến công việc, cơ cấu và những kế hoạch mục vụ mà dần quên rằng toàn bộ đời sống tu trì chỉ có ý nghĩa nếu đó là một cuộc lữ hành hướng về Nhà Cha trên trời. Bởi thế, tài liệu chuẩn bị cho việc cử hành 800 năm cuộc vượt qua của thánh Phanxicô lưu ý: việc con người hiện đại thường tìm mọi cách tránh nói đến cái chết hoặc cố gắng đẩy nó ra khỏi tầm nhìn của mình sẽ không làm cho con người bớt sợ chết, nhưng chỉ làm cho con người quên rằng mình là một thụ tạo hữu hạn.[2]

Chính trong bối cảnh ấy, cuộc vượt qua của thánh Phanxicô trở thành một lời chất vấn. Điều làm nên sự bình an của ngài không phải vì ngài có một cái nhìn lạc quan về cái chết, nhưng vì ngài đã học sống cuộc vượt qua ấy từ rất lâu trước khi giờ chết đến. Đối với Cha thánh Phanxicô, vượt qua không chỉ là biến cố của phút lâm chung, nhưng là thái độ sống trong toàn bộ cuộc đời. Mỗi lần từ bỏ ý riêng để tìm kiếm thánh ý Thiên Chúa; mỗi lần buông bỏ một tham vọng, một sự an toàn hay một vinh dự nào đó để trung thành hơn với Tin Mừng; mỗi lần đón nhận người anh em như một ân ban thay vì một gánh nặng, là chẳng khác nào như đang thực hiện những cuộc vượt qua nhỏ bé trong từng ngày sống. Chính những cuộc vượt qua âm thầm ấy chuẩn bị cho cuộc vượt qua cuối cùng.

Đó cũng là tiêu chuẩn để đọc lại ơn gọi Phan sinh hôm nay. Sau tám thế kỷ, Gia đình Phan sinh hiện diện khắp nơi trên thế giới với nhiều truyền thống, nhiều công trình và nhiều hình thức phục vụ khác nhau. Đó là một hồng ân đáng ngợi khen và tạ ơn! Tuy nhiên, mỗi dịp kỷ niệm lớn cũng luôn là thời điểm để phân định. Điều cần được phát huy không phải trước hết là củng cố sức mạnh về mặt các cơ cấu, nhưng là sức sống của đoàn sủng. Chính vì thế, việc kỷ niệm 800 năm không chỉ mời gọi chúng ta biết ơn quá khứ, nhưng còn đặt ra câu hỏi: liệu đời sống của chúng ta hôm nay có còn mang hình thức Tin Mừng mà Cha thánh Phanxicô đã khám phá hay không?

Có lẽ đó cũng là ý nghĩa cụ thể của “linh đạo vượt qua” trong bối cảnh hiện nay. Trong một nền văn hóa đề cao hiệu năng và thành công, người tu sĩ cũng có thể dễ lấy thành quả mục vụ làm tiêu chuẩn đo lượng giá trị của bản thân. Trong một thế giới kết nối rộng mở qua phương tiện truyền thông kỹ thuật số, chúng ta vẫn có thể xa cách nhau ngay trong chính huynh đệ đoàn của mình; đời sống huynh đệ cũng có thể chỉ còn cùng sống cạnh nhau dưới một mái nhà hơn là cùng nhau hoán cải. Trong một xã hội tiêu thụ, lời khấn khó nghèo cũng có nguy cơ chỉ còn được diễn tả qua những quy định ngày càng cụ thể, trong khi điều cốt yếu vẫn là sự tự do nội tâm của người tự nguyện sống nghèo khó vì Tin Mừng. Vì thế, điều cần vượt qua hôm nay không chỉ là của cải vật chất, nhưng còn là cái tôi muốn thống trị người khác, chiếm hữu công việc, thành công, ảnh hưởng hay ngay cả đoàn sủng mà mình được trao phó để giữ gìn và phát uy.

Ở điểm này, bản Di Chúc của thánh Phanxicô vẫn giữ nguyên giá trị định hướng. Thánh Phanxicô không bắt đầu bằng những bảng thành tích mình đã đạt được, nhưng bằng điều Thiên Chúa đã làm nơi cuộc đời mình: “Chúa đã ban cho tôi...”. Từ đó toàn bộ cuộc đời của ngài được đọc lại như một lịch sử của ân sủng, mà nhân vật trung tâm của lời kể chính là Thiên Chúa. Thánh nhân lặp lại trong Di Chúc nhiều lần (khoảng 7 lần) công thức diễn tả: Chúa đã ban cho tôi (DC 1; 4; 6; 14a); chính Chúa đã dẫn đưa tôi (DC 2); chính Đấng Tối Cao / Chúa đã mặc khải cho tôi (DC 14b; 23). Điều ấy như muốn nói rằng thánh Phanxicô luôn xem Thiên Chúa là chủ đích thực của câu chuyện đời mình, và ẩn tàng trong các mối tương quan Huynh đệ và Hèn mọn giữa ngài với anh em, giữa anh em với nhau và giữa anh em với tha nhân đều đặt nền tảng trên tương quan với Đấng Tối Cao. Có lẽ đây cũng là một trong những thách đố lớn nhất của đời sống thánh hiến hôm nay. Giữa biết bao bản báo cáo, kế hoạch, thống kê và đánh giá, chúng ta có chân thành dành thời gian để đọc lại cuộc đời bằng đôi mắt đức tin, để nhận ra Thiên Chúa vẫn đang âm thầm hành động giữa những thành công cũng như những giới hạn, giữa những mùa gặt bội thu và cả những thất bại tưởng chừng vô ích. Người sống “linh đạo vượt qua” không còn hỏi trước tiên: Tôi đã làm được gì? nhưng hỏi: Thiên Chúa đã thực hiện điều gì nơi tôi trong kế hoạch nhiệm mầu của Người? Vì thế, điều cần được xét lại không chỉ là những gì tôi đã làm, nhưng là cách tôi đang sống: những chọn lựa, những từ bỏ và những “cuộc vượt qua mỗi ngày” có đang giúp tôi ngàng càng trở nên đồng hình đồng dạng với Đức Kitô và tiến gần hơn đến cuộc gặp gỡ sau cùng với Thiên Chúa hay không?

Sau cùng, cuộc vượt qua của thánh Phanxicô mở ra một chân trời hy vọng cho đời sống Phan sinh hôm nay. Kỷ niệm 800 năm không chỉ là dịp tưởng nhớ một biến cố lịch sử, nhưng là lời mời gọi chúng ta canh tân hành trình bước theo Đức Kitô trong tinh thần hoán cải và tín thác. Như Đức Kitô đã đi qua thập giá để vào vinh quang, như thánh Phanxicô đã đi qua “chị Chết” để gặp Đấng mình suốt đời yêu mến, mỗi người Phan sinh cũng được mời gọi sống sao cho ngày cuối cùng trở thành cuộc vượt qua trong bình an, khi dâng trả sự sống như một hồng ân đã lãnh nhận và trở về bên Thiên Chúa là cùng đích đời mình.

Xuân Diệu, OFM.

CÂU HỎI GỢI Ý SUY TƯ VÀ CẦU NGUYỆN:

1. Sau hành trình Bát Bách Chu Niên (2023-2026), khi những dấu mốc kỷ niệm và các cử hành dần khép lại, điều gì nơi cuộc đời và chứng tá của Cha thánh Phanxicô đã đánh động tôi cách sâu xa nhất, để trở thành nguồn động lực giúp tôi sống trung thành hơn với ơn gọi Phan sinh hôm nay?

2. Trước chứng tá cuộc vượt qua của thánh Phanxicô – từ trần thế đến vĩnh cửu –, tôi được mời gọi nhìn lại điều gì trong cách tôi đang sống và trong hành trình chuẩn bị cho cuộc gặp gỡ sau cùng với Thiên Chúa?

[1] Conferenza della Famiglia Francescana, Celebrare la Pasqua di Francesco d'Assisi (1226–2026), In Un Centenario articolato e celebrato in diversi centenari, 2023–2026, p. 18.

[2] x. Conferenza della Famiglia Francescana, Celebrare la Pasqua di Francesco d'Assisi (1226–2026), p. 18.