Hiền hậu và khiêm nhường

Tin Mừng Mát-thêu 11, 28-30 – Hiền hậu và khiêm nhường

Tìm hiểu Tin Mừng Mát-thêu 11, 28-30 dựa trên hai bộ chú giải: The New Jerome Biblical Commentary và Catholic Commentary on Sacred Scripture.

Gioan B. Đậu Quang Luật, ofm

1. Bối cảnh văn chương và mục đích Tin Mừng Mát-thêu 11, 28-30 nằm trong mạch văn của lời mạc khải đặc biệt mang tính khải huyền. Ngay sau khi Đức Giêsu dâng lời ngợi khen Chúa Cha vì đã mạc khải mầu nhiệm Nước Trời cho “những người bé mọn” chứ không phải những bậc khôn ngoan, thông thái theo kiểu thế gian, Ngài đã đưa ra một lời mời gọi mang tính bước ngoặt. Đây có thể coi là đỉnh cao của một hành trình dẫn dắt đầy sư phạm thiêng liêng: Đức Giêsu muốn huấn luyện những người “đang vất vả mang gánh nặng nề” trở thành môn đệ của mình, để tâm hồn họ sẽ được nghỉ ngơi bình an.

2. Ẩn dụ về “ách” và sự đồng hành Trong truyền thống Do Thái giáo và tư tưởng của các Kinh sư (Rapbi) thời Đền Thờ thứ hai, “ách” là một thuật ngữ ẩn dụ mang tính kỹ thuật quen thuộc trong giới lãnh đạo tôn giáo, dùng để chỉ sự phục tùng. Các tiến sĩ luật thời đó thường xuyên kêu gọi dân chúng phải mang lấy “ách của Lề Luật" (עول) thông qua việc tuân thủ một cách tỉ mỉ, máy móc các truyền khẩu ngoại thư.

Các nhà chú giải Kinh Thánh chỉ ra rằng, Đức Giêsu đã dùng chính thuật ngữ quen thuộc này để thực hiện một cuộc đổi mới tâm hồn. Ngài đối lập hoàn toàn cái ách “duy luật” nặng nề, bóp nghẹt tự do của người Pharisêu (x. Mt 23,4) bằng cái ách (ζυγός - Zygos) của giáo huấn tình yêu và sự hướng dẫn, chăm sóc dịu dàng phát xuất từ chính Ngài.

Đồng thời, các học giả cũng nhấn mạnh sự tương đồng sâu sắc giữa lời mời gọi của Đức Giêsu và tiếng gọi tìm kiếm đức khôn ngoan trong sách Huấn Ca: “Hãy tra cổ vào ách, và đón nhận giáo huấn vào tâm hồn” (Hc 51, 26). Thực tế, “mang lấy ách” là một lối diễn ngôn bóng bẩy mà các thầy Ráp-bi xưa thường dùng để hàm ý việc nhìn nhận ai đó làm Thầy, một tư tưởng vốn đã bàng bạc trong dòng văn chương Khôn ngoan truyền thống (x. Hc 6,24-25; 51,23.26; Is 55,1; Cn 9,5; Hc 24,19). Nối kết với mạch nguồn ấy, Đức Giê-su mặc khải chính Ngài là Đức Khôn Ngoan nhập thể, và cái ách của Ngài là giáo huấn từ trời, khuôn mẫu ứng xử mới dành cho các môn đệ.

Đặc biệt, hình ảnh cái ách còn mang chiều kích cùng đi bên nhau, cùng chia sẻ gánh nặng. Cái ách thời cổ luôn là ách đôi dành cho hai con vật cùng kéo. Khi Đức Giêsu phán: “Hãy mang lấy ách của Ta”, Ngài không hề đứng ngoài như một đấng lập pháp độc tài, nhưng Ngài tự nguyện tra cổ mình vào một bên ách trước. Chính đời sống trọn hảo của Ngài là khuôn mẫu sống động nhất cho những gì Ngài giáo huấn. Người môn đệ khi chấp nhận mang ách là bước đi ngay bên cạnh Đức Giêsu, chung một nhịp bước và luôn được nâng đỡ bởi chính sức mạnh của Thầy mình.

3. Thần học về việc “học với Ta” Động từ “học” (μάθετε - Mathete) trong nguyên bản Hy Lạp thiết lập một mối tương quan hiện sinh vô cùng sâu sắc giữa Thầy và trò. Ở đây, Đức Giêsu vừa là Thầy, vừa là giáo án. Các môn sinh Do Thái thời xưa thường học với một văn sĩ hay một Rabbi nào đó để hiểu biết về sách Luật (Torah). Nhưng ở đây, Đức Giêsu thiết lập một hướng đi hoàn toàn mới: “hãy học với Ta”. Người môn đệ không tìm đến Ngài để học một hệ thống triết lý hay những điều luật trừu tượng, mà là để hiểu biết sâu sắc và họa lại chính ngôi vị cũng như bản tính của Đức Giêsu trong đời sống hằng ngày. Đây chính là bản chất của hành trình bước theo dấu chân Chúa Kitô.

Xét cho cùng, cái ách hay gánh nặng yêu thương của Đức Giê-su không gì khác ngoài Đạo lý Tin Mừng. Đạo lý này không nằm trên sách vở, nhưng được tổng hợp sinh động qua ba chiều kích thực hành: Tin (thái độ thụ giáo, trở thành môn đệ của Chúa), Khiêm nhượng (thái độ đối với Thiên Chúa), và Hiền lành (thái độ cư xử với tha nhân). Nói cách khác, học với Đức Giêsu chính là nhờ Ngài và cùng với Ngài, sống trọn vẹn theo ý Chúa Cha vì yêu mến, đồng thời vì tự nguyện vâng phục Chúa Cha mà sẵn sàng hy sinh cho tha nhân cho đến chết trên thập giá.

Bên cạnh đó, các học giả cũng nhấn mạnh rằng giữa Thầy và trò cần phải có một tâm hồn tương hợp. Để đón nhận và thấu cảm được mạc khải mầu nhiệm Nước Trời, người môn đệ buộc phải rũ bỏ sự kiêu ngạo của lý trí, đồng thời mặc lấy tâm tình đơn sơ, phó thác của “những người bé mọn”.

4. Hiền hậu và khiêm nhường trong lòng Đây là câu độc nhất vô nhị trong toàn bộ bốn sách Tin Mừng mà Đức Giêsu tự mạc khải các giá trị nội tâm, tận đáy lòng (τῇ καρδίᾳ) của chính mình qua hai đặc tính: Trước hết là sự hiền hậu (πraΰς - Praus). Các nhà chú giải làm rõ rằng, từ ngữ này trong tiếng Hy Lạp cổ không hề mang nghĩa nhu nhược hay yếu đuối. Nó vốn là hình ảnh của một con chiến mã dũng mãnh đã được thuần hóa – năng lực của nó không hề mất đi nhưng được kiểm soát hoàn toàn bởi người kỵ sĩ. Do đó, sự hiền hậu của Đức Giêsu chính là uy quyền tối thượng của Thiên Chúa nhưng lại được thể hiện bằng tình yêu thương nhân hậu và dịu dàng. Đây cũng là sự ứng nghiệm lời Ngôn sứ Da-ca-ri-a về vương quyền của Đấng Mêsia: “Người là Đấng Chính Trực, Đấng Toàn Thắng, khiêm tốn ngồi trên lưng lừa” (Dcr 9, 9). Vì thế, Ngài luôn hiền hậu chịu đựng mọi sự sỉ nhục, không bẻ gãy cây lau bị giập và cũng chẳng dập tắt tim đèn leo lét (x. Mt 12, 20).

Kế đến là sự khiêm nhường (ταπεινὸς - Tapeinos). Đây là một cuộc đảo lộn giá trị văn hóa ngoạn mục. Trong thế giới Hy-La cổ đại, từ ngữ này vốn mang nghĩa tiêu cực, chỉ sự hèn hạ, thấp kém của thân phận nô lệ. Đức Giêsu đã nâng nó lên thành một nhân đức Kitô giáo. Dựa trên các nghiên cứu ngôn ngữ Kinh Thánh, nếu sự khiêm nhường đối với tội nhân là sự thú nhận tội lỗi, thì đối với Đức Giêsu – Đấng vô tội – sự khiêm nhường là việc Ngài tự nguyện nhìn nhận “thân phận thụ tạo” trong bản tính nhân loại mà Ngài mặc lấy. Ngài hoàn toàn lệ thuộc vào tình yêu và thánh ý của Chúa Cha (x. Pl 2, 6-8), chấp nhận hạ mình xuống tận cùng để phục vụ, rửa chân cho các môn đệ và gánh lấy tội lỗi nhân loại.

5. Sự nghỉ ngơi cho tâm hồn Về chiều kích tiên trưng, lời hứa mang lại sự nghỉ ngơi cho tâm hồn chính là câu trả lời trọn vẹn cho lời Ngôn sứ Giê-rê-mi-a năm xưa: “Hãy dừng lại trên các nẻo đường mà coi, hãy tìm hiểu những đường xưa lối cũ cho biết đâu là đường ngay nẻo chính, rồi cứ đó mà đi: tâm hồn các ngươi sẽ bình an thư thái” (Gr 6, 16). Nếu dân Ít-ra-en xưa từng khước từ lời mời gọi ấy, thì nay, Đức Giêsu tuyên bố chính Ngài là đường “hiền lành và khiêm nhường” dẫn đến sự bình an đích thực. Sự “nghỉ ngơi” hay an lòng sâu thẳm giờ đây không còn bị giới hạn trong một không gian địa lý hay những lề luật cứng nhắc, mà được tìm thấy nơi một Ngôi vị sống động.

Từ nhãn quan thần học, các nhà chú giải phân định hai chiều kích sâu xa của sự “nghỉ ngơi” (ἀνάπαυσις) này. Trước hết là sự nghỉ ngơi như một hồng ân được ban tặng (Mt 11,28 - ἀναπαύσω). Đây là món quà hoàn toàn nhưng không, khởi đi từ ân sủng cứu độ, ơn tha tội và sự công chính hóa. Ngay khi chạy đến với Đức Giêsu, con người lập tức được giải thoát khỏi gánh nặng lề luật, hình phạt của tội lỗi và nỗi sợ hãi cái chết thông qua các bí tích Thanh tẩy và Hòa giải. Chiều kích thứ hai là sự nghỉ ngơi được tìm thấy (Mt 11,29 - εὑρήσετε ἀνάπαυσιν), đòi hỏi sự cộng tác tự nguyện từ phía con người trong hành trình nỗ lực nên thánh liên lỉ. Con người chỉ có thể “tìm thấy” sự bình an đích thực này khi dám đón nhận cái “ách” của Đức Giêsu và học hỏi theo giáo huấn của Người.

6. Áp dụng vào đời sống Từ những tìm hiểu nêu trên, chúng ta nhận ra một nghịch lý thiêng liêng nhưng đầy mầu nhiệm trong đời sống hằng ngày: tự do đích thực không phải là rũ bỏ mọi trách nhiệm, mà là dám mang lấy cái ách tình yêu của Đức Giêsu; và sự nghỉ ngơi trọn vẹn không nằm ở chỗ trốn tránh cuộc sống, mà chỉ được tìm thấy khi ta dấn thân hy sinh và phục vụ.

Cái ách của Đức Giêsu trở nên “êm ái” (χρηστός – dịu dàng, ngọt ngào) và gánh của Ngài trở nên “nhẹ nhàng” (ἐλαφρόν – không quá sức) không phải vì các đòi hỏi luân lý của Nước Trời thấp hơn Luật Môsê. Trái lại, gánh ấy hóa nhẹ nhàng bởi hai lẽ: một là, nó được đong đầy bằng tình yêu, có sức biến đổi sâu xa từ tận tâm can; hai là, chúng ta không bao giờ phải độc hành trên mọi nẻo đường, vì luôn có Đức Giêsu – Đấng hiền hậu và khiêm nhường – đồng hành.