Hình ảnh Chúa Kitô trong Bài ca Anh Mặt Trời

Chào con, cha rất vui vì con vẫn giữ được lòng sốt mến và những thao thức thiêng liêng từ đợt cấm phòng sinh thái tại Foyer Cao Thái vừa qua. Thắc mắc của con thực sự là một câu hỏi rất sâu sắc về mặt thần học và linh đạo, một câu hỏi mà ngay cả nhiều nhà nghiên cứu cũng từng đặt ra khi phân tích bản văn Bài Ca Anh Mặt Trời của thánh Phanxicô Assisi.
Đúng là khi đọc trực tiếp bản văn Bài Ca Anh Mặt Trời, chúng ta hoàn toàn không thấy danh xưng "Đức Kitô", "Chúa Giêsu" hay "Ngôi Lời" được nhắc đến một cách minh nhiên. Thay vào đó, bài ca mở đầu bằng việc hướng thẳng lên Thiên Chúa Tối Cao ("Lạy Thiên Chúa Tối Cao, Toàn năng và Tốt lành...") và sau đó là chuỗi lời ngợi khen Ngài qua các thụ tạo như anh Mặt Trời, chị Trăng, anh Gió, chị Nước, anh Lửa, mẹ Đất....
Tuy nhiên, nếu chúng ta đi sâu vào linh đạo Phan Sinh và chiều kích thần bí của thánh nhân, chúng ta sẽ nhận ra rằng: Đức Kitô không vắng bóng, mà Ngài chính là tâm điểm, là lăng kính và là nguồn cảm hứng sâu xa nhất để Bài ca này được cất lên.
Dưới đây là những lý do thần học giúp con giải đáp thắc mắc này:
1. Trực giác Kitô-Trung-Tâm (Christocentrisme) mang chiều kích hoàn vũ
Thần học Phan Sinh (sau này được hệ thống hóa bởi các nhà thần học lớn như thánh Bônaventura hay chân phước Duns Scotus) không tách rời công trình Tạo dựng khỏi công trình Cứu độ. Cả hai công trình này đều quy hướng về một tâm điểm duy nhất là Đức Kitô.
Dựa vào thần học của thánh Phaolô trong Thư gửi tín hữu Côlôxê: "Đức Kitô là Trưởng Tử giữa muôn loài thụ tạo... mọi vật đã được tạo thành nhờ Người và trong Người" (Cl 1,15-16), thánh Phanxicô có một trực giác thiêng liêng phi thường. Ngài nhận ra rằng: vì vạn vật được tạo dựng trong và nhờ Đức Kitô, nên Đức Kitô chính là vị "Anh Cả" trong đại gia đình vũ trụ.
Khi thánh Phanxicô gọi mặt trời là "Anh", mặt trăng là "Chị", ngài không đơn thuần dùng một thủ pháp nghệ thuật nhân cách hóa, mà vì ngài nhìn vạn vật qua lăng kính Đức Kitô. Bởi vì tất cả thụ tạo đều chung một nguyên lý xuất phát và đều mang dấu ấn của Đức Kitô Trưởng Tử, nên vạn vật mới có mối tương quan "Anh-Chị-Em" một cách thực sự với con người. Nếu không qua Ngôi Lời – Đấng làm đầu mọi loài – thì thánh Phanxicô đã không thể có một tầm nhìn huynh đệ mang tính vũ trụ rộng lớn đến thế.
2. Sự "ẩn mình" mang tính Nhập Thể và Khiêm Hạ
Một nét đặc trưng trong linh đạo của thánh Phanxicô là say mê mầu nhiệm Nhập Thể và sự Khiêm hạ (Minoritas) của Thiên Chúa. Chúa Giêsu khi đến thế gian đã chọn không hiển hách, Ngài ẩn mình nơi máng cỏ nghèo hèn, nơi tấm bánh Thánh Thể đơn sơ, và Ngài hiện diện âm thầm trong lòng Giáo hội.
Trong Bài Ca Anh Mặt Trời, hình ảnh Đức Kitô được "mã hóa" và phản chiếu qua các thụ tạo quý giá nhưng đầy khiêm tốn. Chẳng hạn:
• Anh Mặt Trời: Bản văn viết: "Anh đẹp và tỏa sáng với ánh quang rạng ngời, Anh biểu thị Ngài, lạy Đấng Tối Cao". Trong truyền thống Kitô giáo, Mặt Trời Công Chính chính là hình ảnh biểu trưng rõ nét nhất về Đức Kitô Phục Sinh – Đấng soi chiếu ánh sáng cứu độ vào đêm tối nhân loại.
• Chị Nước: Được thánh nhân ca ngợi là "multo utile et humile e pretiosa e casta" (thật ích lợi và khiêm nhu, quý hóa và trinh trong). Sự khiêm nhường, thanh sạch và ban phát sự sống của Nước gợi nhắc mạnh mẽ đến dòng nước từ cạnh sườn Chúa Kitô trên thập giá và bí tích Rửa Tội mang lại sự sống mới.
Như vậy, thánh Phanxicô không ca ngợi thiên nhiên như một thần thể độc lập (thuyết đa thần hay phiếm thần), mà ngài nhìn thấy "dấu vết" (vestigia) của Con Thiên Chúa ẩn tàng trong từng hạt bụi, nhành cây, nguồn nước.
3. Trục Cứu Độ ở phần sau của Bài Ca
Nếu con để ý bố cục của Bài Ca (thường được chia làm 14 câu), bài ca không dừng lại ở việc ca tụng thiên nhiên tự nhiên (trục Tạo dựng từ câu 1 đến câu 9). Ở những khổ thơ cuối, khi thánh nhân viết thêm vào lúc cuối đời, ngài dịch chuyển sang trục Cứu độ (từ câu 10 đến câu 13):
"Mong sao Ngài được ngợi khen, ôi Chúa của con, vì những ai tha thứ vì lòng mến Chúa, và chịu đựng ốm đau, gian nan..." "Mong sao Ngài được ngợi khen... vì chị Chết phần xác chúng tôi..."
Sự tha thứ, việc kiên nhẫn chịu đựng đau khổ vì lòng mến, và việc gọi cái chết là một người "Chị" hiền hòa dẫn đưa ta về với Chúa – tất cả những điều này chỉ có thể thực hiện được nhờ quyền năng Vượt Qua của Đức Kitô. Chính Chúa Giêsu trên Thập Giá là mẫu gương tuyệt đối của sự tha thứ và biến đổi đau khổ, biến đổi cái chết từ một hình phạt thành con đường dẫn vào sự sống đời đời. Dù không gọi tên, nhưng tinh thần Thập Giá và mầu nhiệm Vượt Qua của Đức Kitô đã thấm đẫm trong từng lời thơ cuối đời này của vị thánh mang Năm Dấu Đinh trên mình.
Tóm lại
Nhà nghiên cứu thần học Ilia Delio, OSF đã đặt nhan đề cho bài phân tích về tác phẩm này là: "Bài ca Anh Mặt Trời: một bài ca của nền thần bí quy hướng về Chúa Kitô" (A Song of Christ Mysticism).
Cho nên, con có thể hiểu rằng: Trong Bài Ca Anh Mặt Trời, Đức Kitô không phải là nhân vật được nói ĐẾN, mà Ngài chính là Đấng mà thánh Phanxicô đang mặc lấy để nhìn VÀO vạn vật. Thánh nhân đã hoàn toàn kết hiệp làm một với Chúa Kitô, đến mức ngài có thể dùng chính con tim của Chúa Giêsu để yêu mến và gọi mọi loài thụ tạo bằng hai tiếng "Anh - Chị - Em" thân thương nhất.
Hy vọng lời giải thích này giúp ích cho thời gian ngẫm nghĩ thiêng liêng của con.
Phan Du Sinh