Từ "thế gian" trong Tin mừng Gioan

Trong Tin Mừng Gioan, thuật ngữ “thế gian” (ὁ κόσμος / kosmos) mang một chiều kích thần học rất phong phú và đa tầng nghĩa. Vì thế, để hiểu đúng lời Đức Giêsu: “Trong thế gian, anh em sẽ phải gian nan khốn khó. Nhưng can đảm lên! Thầy đã thắng thế gian” (Ga 16,33), cần đặt câu nói này trong toàn bộ nhãn quan thần học Gioan.
Trước hết, trong văn mạch Gioan, “thế gian” không chỉ mang một nghĩa duy nhất. Các nhà chú giải cho thấy rằng thuật ngữ ὁ κόσμος/ thế gian trong Tin Mừng Gioan có thể mang ba nghĩa chính:
1. “Thế gian” như vũ trụ thụ tạo
Theo nghĩa thứ nhất, “thế gian” là toàn thể vũ trụ và công trình tạo dựng của Thiên Chúa. Đây là nghĩa mang tính tích cực và nền tảng. Gioan khẳng định rằng mọi sự được tạo thành nhờ Ngôi Lời (Logos): “Thế gian đã nhờ Người mà có” (Ga 1,10a).
Theo nghĩa này, κόσμος là thực tại tốt đẹp do Thiên Chúa dựng nên (x. Ga 11,9; 17,5.24; 21,25). Vì thế, “thế gian” tự nó không xấu. Nó là công trình của Thiên Chúa và phản chiếu vinh quang của Đấng Tạo Hóa.
2. “Thế gian” như nhân loại được Thiên Chúa yêu thương và cứu độ
Theo nghĩa thứ hai, “thế gian” chỉ toàn thể nhân loại - đối tượng của tình yêu cứu độ của Thiên Chúa. Đây là nghĩa nổi bật trong những bản văn trung tâm của Gioan: “Thiên Chúa yêu thế gian đến nỗi đã ban Con Một…” (Ga 3,16).
Ở đây, κόσμος không còn chỉ là vũ trụ vật chất, nhưng là nhân loại đang cần được cứu độ. Đức Giêsu đến trong thế gian không phải để lên án, nhưng để ban sự sống cho thế gian: “Thiên Chúa sai Con của Người đến thế gian không phải để kết án thế gian, nhưng là để thế gian nhờ Con của Người mà được cứu độ” (Ga 3,17).
Vì thế, trong thần học Gioan, thế gian vẫn luôn là nơi Thiên Chúa yêu thương và thực hiện chương trình cứu độ qua Đức Kitô (x. Ga 1,29; 4,42; 6,51; 8,12; 9,5).
3. “Thế gian” như trật tự chống lại Thiên Chúa
Tuy nhiên, nơi Gioan còn có một nghĩa thứ ba, mang chiều kích thần học sâu xa hơn và thường xuất hiện trong các diễn từ ly biệt (Ga 13-17). “Thế gian” lúc này không còn chỉ là thụ tạo hay nhân loại, nhưng là một hệ thống hiện sinh chống lại Thiên Chúa - một trật tự bị bóng tối thống trị. Đây là “thế gian” mà Đức Giêsu nói đến trong Ga 16,33. Gioan mô tả thế gian này như nơi: ánh sáng bị khước từ (Ga 3,19), sự dữ thống trị (Ga 7,7), con người sống “từ phía dưới” chứ không thuộc “phía trên” (Ga 8,23), và đặc biệt là nơi “thủ lãnh thế gian này” hoạt động (x. Ga 12,31; 14,30; 16,11).
Theo nghĩa này, “thế gian” là toàn bộ não trạng khước từ Thiên Chúa: ích kỷ, kiêu ngạo, bạo lực, hận thù, giả dối và vô tín. Đó là thế giới khi nó muốn tổ chức chính mình mà không cần Thiên Chúa.
Vì thế, Đức Giêsu mới nói: “Thế gian đã ghét họ, vì họ không thuộc về thế gian” (Ga 17,14).
Điều quan trọng là Gioan không đồng hóa “thế gian” với từng con người cụ thể. Không phải mọi con người đều là “thế gian” theo nghĩa tiêu cực ấy. Đúng hơn, “thế gian” là quyền lực của bóng tối và tội lỗi đang hoạt động trong lịch sử và ngay trong lòng con người.
Do đó, câu hỏi: “Trong người anh em có ‘thế gian’ hay không?”
Có thể được trả lời là: có, theo nghĩa thần học Gioan. Vì nơi mỗi con người đều tồn tại một cuộc chiến giữa ánh sáng và bóng tối, giữa ân sủng và sự khước từ ân sủng. Ngay cả các môn đệ cũng mang nơi mình “thế gian”: họ sợ hãi, tranh giành, phản bội và bỏ chạy. Trong Ga 16,32, ngay sau khi các môn đệ tuyên xưng đức tin, Đức Giêsu đã nói: “Anh em sẽ phân tán, mỗi người về nhà mình, và để Thầy một mình.” Điều đó cho thấy “thế gian” không chỉ ở ngoài Giáo Hội; nó có thể len vào chính trái tim người môn đệ.
Tuy nhiên, điều kỳ diệu nơi thần học Gioan là: chính trong thế gian ấy mà Ngôi Lời đã bước vào: “Người ở giữa thế gian…” (Ga 1,10). Đức Kitô không đến để hủy diệt thế gian, nhưng để cứu chuộc nó từ bên trong lịch sử của nó. Vì thế, trong “thế gian” vẫn luôn có “người anh em” - nghĩa là con người được Thiên Chúa yêu thương và mời gọi bước vào ánh sáng.
Chính từ đây mới hiểu đúng lời Đức Giêsu: “Thầy đã thắng thế gian” (ἐγὼ νενίκηκα τὸν κόσμον).
Động từ νενίκηκα (nenikēka) là thì hoàn thành của động từ νικάω (nikaō – chiến thắng), diễn tả một chiến thắng đã được thực hiện và vẫn còn hiệu lực. Nhưng chiến thắng ấy không mang tính quân sự hay chính trị. Đức Giêsu thắng thế gian không bằng bạo lực, nhưng bằng tình yêu hiến mình đến cùng.
Đây là nghịch lý trung tâm của thần học Gioan: thập giá không phải là thất bại, nhưng là giờ vinh quang (ἡ ὥρα / hē hōra). Chính khi hoàn toàn trao hiến chính mình trong tình yêu, Đức Kitô đánh bại quyền lực của bóng tối.
Vì thế, khi Đức Giêsu truyền dạy: “Anh em hãy yêu thương nhau như Thầy đã yêu thương anh em” (Ga 13,34), thì đây không chỉ là một lời khuyên luân lý, nhưng là con đường để chiến thắng thế gian.
Người môn đệ thắng thế gian không phải bằng cách chạy trốn khỏi lịch sử hay loại bỏ người khác, nhưng bằng việc không để mình bị chi phối bởi logic của thế gian: ghen ghét, thống trị, so sánh, khép kín và tuyệt vọng.
Nói theo thần học Gioan, yêu thương theo kiểu Đức Kitô là để cho ánh sáng từ “thế giới bên trên” biến đổi đời sống mình ngay giữa “thế giới bên dưới”. Chính vì thế, tình yêu Kitô giáo mang chiều kích cánh chung: nó là dấu chỉ rằng chiến thắng phục sinh đã bắt đầu hoạt động trong lòng lịch sử.
Do đó, “thắng thế gian” không có nghĩa là tiêu diệt thế gian, nhưng là biến đổi nó bằng tình yêu phát xuất từ Thiên Chúa. Và chính vì thế, trong Tin Mừng Gioan, chiến thắng tối hậu không thuộc về quyền lực, nhưng thuộc về tình yêu hiến mình. Thập giá trở thành nơi mặc khải vinh quang, và tình yêu trở thành hình thức chiến thắng cao cả nhất của Thiên Chúa trong lịch sử nhân loại.
Paulus Long, OFM.