Thánh Bonaventura - Các truyện ký, các bài giảng về Thánh Phanxicô

Năm 1260, các Anh Em Hèn Mọn họp Tổng Tu Nghị tại Narbonne, nước Pháp. Một mục quan trọng trong nghị trình của họ là việc hệ thống hóa các quyết định đã được thông qua tại mười một Tổng Tu Nghị trước. Kết quả là một văn kiện pháp lý được biết dưới tên là Hiến Chương Narbonne. Tuy nhiên Tổng Tu Nghị này lại nổi danh vì một lý do khác: các anh em ủy nhiệm cho Bônaventura người Bagnoregio[1], vị Tổng Phục Vụ được bầu ba năm trước đó, làm công việc biên soạn một hạnh tích mới của Thánh Phanxicô dựa trên các hạnh tích đã có. Không có điều khoản nào trong các Nghị Quyết của Tồng Tu Nghị cho biết lý do của việc ủy nhiệm này. Chỉ có quyết định sửa lại điệp ca phụng vụ Hic vir in vanitatibus mutritus indecenter [2] nói đến nhu cầu cần phải đồng bộ khối dữ liệu đồ sộ đã hình thành quanh đấng Sáng Lập.

Theo chính lời chứng của ngài, thoạt đầu Thánh Bônaventura do dự. Ngài viết trong Lời Mở Đầu của Đại Truyện: "Để viết lại cuộc đời của một con người đáng kính và đáng noi gương bắt chước như thế, tôi cảm thấy mình không xứng đáng và không đủ tài. Thực sự tôi đã không bao giờ dám bắt tay vào công việc này, nếu không được lòng ao ước nhiệt thành của các anh em tu sĩ khích lệ, được Tổng Tu Nghị đồng thanh thúc giục, và nếu không bị bó buộc vì lòng sùng kính mà bản thân tôi phải có đối với Cha Thánh". Quyết định của anh em được lịch sử chứng nhận là đúng đắn. Sáu năm sau, Tổng Tu Nghị họp tại Paris nhìn nhận bức chân dung của Thánh Phanxicô do Thánh Bônaventura trình bày là một "kiệt tác về phương diện hạnh tích và thần học".

Thân thế của Thánh Bônaventura

Thánh Bônaventura sinh ra tại thị trấn nhỏ Bagnoregio (tiếng La tinh là Balneoregio) vào khoảng năm 1221. Tên cha mẹ đặt là Giovanni di Fidanza. Mặc dầu ngài không bao giờ nói mình đã gặp Thánh Phanxicô, lòng sùng kính của ngài đối với thánh nhân chắc chắn phát xuất từ một một phép lạ lành bệnh ngài đã nhận được nhờ lời chuyển cầu của Thánh Phanxicô. Thánh Bônaventura viết trong Đại Truyện: "Khi còn bé, như tôi vẫn còn nhớ minh bạch, tôi đã được cướp khỏi nanh vuốt tử thần nhờ lời cầu bàu và công nghiệp của ngài."[3] Vì ngưỡng mộ Thánh Phanxicô nên Bônaventura xin nhập Dòng Anh Em Hèn mọn năm 1243, có lẽ tại Paris, nơi ngài đã đến theo học tám năm trước đó.

Trong thời gian là tu sĩ sinh viên trẻ, Thánh Bônaventura chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của bốn vị "đại sư" trong Dòng Phanxicô lúc ấy là Gioan người miền La Rochelle (†1245 ), Odo Rigaldus (†1275 ), William người miền Middleton (†1260), và trên hết là Alexanđê người miền Hales (†1245 ). Năm 1250, Thánh Bônaventura nhận bằng "Cao Học" và bắt đầu diễn giải tác phẩm Sententiae của Phêrô Lombardi. Đây là một bước công tác bắt buộc, do Alexanđê người Hales đưa vào chương trình học tập của các anh em tại Paris. Bốn năm sau, vị Tổng Phục Vụ là Gioan người Parma (†1272) cấp phép cho ngài giảng dạy môn thần học. Ngay sau đó ngài tham gia vào một cuộc tranh luận với Guillaume de Saint-Amour (†1272) của Viện Đại Học Paris về các nguyên tắc chỉ đạo của hai Dòng Anh Em Hèn Mọn và Dòng Thuyết Giáo. Cuộc tranh luận đem lại danh tiếng cho Thánh Bônaventura và cho người đồng nghiệp của ngài bên dòng Đa Minh là Thánh Tôma Aquinô, bởi vậy Đức Giáo Hoàng Alêxanđê IV đã thúc các giảng sư của Đại Học Paris nhận hai người vào hàng ngũ của họ. Việc thu nhận diễn ra vào tháng Tám, 1257, sáu tháng sau khi các anh em bầu Thánh Bônaventura làm Tổng Phục Vụ. 

Trước đó, tại Tổng Tu Nghị Ara Coeli, Roma, kéo dài đúng một ngày, 2 tháng Hai, 1257, Đức Giáo Hoàng Alêxanđê IV đã yêu cầu vị Tổng Phục Vụ lúc ấy là Gioan người miền Parma từ chức. Các anh em chọn Bônaventura thay thế. Gioan Parma là một tu sĩ thánh thiện đạo đức, nhưng bị tố cáo là có thiện cảm với một số chủ trương của Gioakim, viện phụ đan viện Fiore (†1202 ).

Trong một thời gian ngắn, con số anh em đã lên đến ba mươi nghìn người, sống rải rác khắp Châu Âu, Châu Phi, và Đông Á. Hiển nhiên việc phát triển mau chóng này cần phải được định hướng. Các anh em càng lúc càng có những ý kiến khác nhau trong việc diễn giải các lý tưởng của Đấng Sáng Lập và cách thực thi trong cuộc sống hằng ngày.

Thánh Bônaventura không xa lạ gì với các cuộc tranh luận ấy và ngài đã hướng dẫn anh em từ tháng Hai,1257, cho đến tháng Năm, 1273, khi được Đức Giáo Hoàng Grêgôriô IX phong làm Hồng Y, giám mục giáo phận Albano. Các tác phẩm thời đầu của ngài biểu lộ lòng tôn trọng đối với truyền thống và khuynh hướng bảo thủ, đồng thời cũng cho thấy ngài có đầu óc bén nhạy và khả năng đương đầu với các vấn đề đang đặt ra cho đời sống của Dòng. Nhưng trên hết, qua các tác phẩm ấy, người ta thấy rõ Bônaventura thấu hiểu sâu xa truyền thống thần bí và đã cảm nhận được vị trí độc nhất của Thánh Phanxicô trong truyền thống ấy. Do đó, Thánh Bônaventura nỗ lực giải quyết các vấn đề nội bộ của Dòng, các cuộc khủng hoảng Dòng phải đương đầu, bằng cách làm rõ tính chất độc đáo trong cách Dòng thể hiện lý tưởng Phúc Âm và đốt lại ngọn lửa lý tưởng nơi các anh em. Hai lá thư đầu tiên của ngài, viết cách nhau mười năm, cho thấy cường độ trong các nỗ lực của ngài, chiều sâu trong nhận thức ngài đã đạt tới và tính đơn giản của giải pháp ngài đề ra: quay trở lại với qui luật và lối sống của người Anh Em Hèn Mọn, tức là trở về với bản Luật chung kết. 

Những tác phẩm thời đầu có liên quan đến Thánh Phanxicô

Trước khi bắt đầu thực hiện công tác do các anh em tập họp tại Tổng Tu Nghị Narbonne trao phó, Thánh Bônaventura đã viết khá nhiều. Nhưng có điều lạ là, ngoài tác phẩm Hành trình của tâm trí về vươn lên đến Thiên Chúa, ít thấy có gì liên quan đến Thánh Phanxicô. Có một đôi chỗ nhắc đến Thánh Phanxicô trong các bài diễn giải tác phẩm Sententiae của Phêrô Lombarđi, và diễn giải Phúc Âm theo thánh Luca. Nhưng nếu chỉ có những đoạn như thế, người ta có lý do để nghĩ như John H.R. Moorman rằng Thánh Bônaventura "chưa bao giờ thực sự hiểu lý tưởng phan sinh"[4]. Tuy nhiên qua lá thư của ngài viết cho một giáo sư khuyết danh, chúng ta có thể thấy cách ngài hiểu về ơn gọi làm môn đệ Thánh Phanxicô như thế nào.

"Anh đừng e ngại về việc các anh em lúc ban đầu là những con người chất phác và ít học; trái lại điều này còn củng cố hơn nữa lòng tin của anh nơi Dòng. Tôi thú nhận trước Thiên Chúa rằng trên tất cả mọi sự, chính điều này làm cho tôi yêu mến cuộc đời của đấng chân phúc Phanxicô, bởi giai đoạn khởi sự và hoàn thành của Dòng giống như giai đoạn khởi sự và hình thành của Hội Thánh. Hội Thánh đã bắt đầu với những người đánh cá chất phác và đã tăng trưởng để bao gồm các bậc tiến sĩ danh giá và thông thái nhất. Và như thế anh sẽ thấy rằng Dòng của đấng chân phúc Phanxicô, theo cách Thiên Chúa cho phát triển, không phải do khôn ngoan loài người tạo ra nhưng do khôn ngoan của Chúa Kitô"[5].

Tuy khó xác nhận thời điểm viết lá thư này, nhưng nội dung đoạn trích dẫn ở trên có nhiều điểm tương đồng với hai bài giảng mà Thánh Bônaventura đã giảng vào ngày lễ Thánh Phanxicô, mồng 4 tháng Mười, 1255, năm năm trước khi được các anh em ủy nhiệm biên soạn hạnh tích mới. Cả hai bài giảng và lá thư đều đề cập đến các khía cạnh của cùng một chủ đề là "bản chất việc làm môn đệ chân chính của Chúa Giêsu Kitô, như đã được thực hiện cách nổi trội và sáng chói nơi Thánh Phanxicô"[6].

Theo chỗ người ta biết hiện nay, các bài giảng năm 1255 là những trước tác đầu tiên của Thánh Bônaventura dành riêng để nói về Thánh Phanxicô. Ý chính của hai bài giảng là câu Phúc Âm:"Hãy học cùng Ta vì Ta hiền lành và khiêm nhường trong lòng" (Mt 11,29 ). Trong bài thứ nhất, "Bài Giảng Buổi Sáng", Thánh Bônaventura diễn giải phần thứ nhất "Hãy học cùng Ta…". Bài Giảng Buổi Chiểu triển khai phần thứ hai"…vì Ta hiền lành và khiêm nhường trong lòng".

Câu "Hãy học cùng Ta…" là câu Chúa Giêsu nói, nay Thánh Bônaventura áp dụng cho Thánh Phanxicô theo hai nghĩa: Thánh Phanxicô vừa là một môn đệ chân chính của Chúa Kitô vừa là một vị thầy vượt trổi, một gương mẫu cho chúng ta trên con đường đi theo Chúa Kitô. "Chúa đã vui lòng xác nhận và củng cố lời dạy và bản Luật của Thánh Phanxicô, không những bằng các dấu lạ, mà còn bằng chính các dấu thánh của Chúa, để không có một tín hữu nào có thể dựa trên bằng chứng hiển nhiên ngoại tại hay nội tại để nghi ngờ".

Trong Bài Giảng Buổi Chiều, diễn giải đoạn "…vì Ta hiền lành và khiêm nhường trong lòng", Thánh Bônaventura nói: "Hiền lành có nghĩa là trở thành anh em với hết mọi người. Khiêm nhường có nghĩa là chấp nhận thua kém mọi người. Vì thế, trở thành người hiền lành và khiêm nhường là trở thành một người anh em hèn mọn đích thực"[7]. Sau đó Thánh Bônaventura diễn giải về bản chất và hoa quả của hai nhân đức hiền lành và khiêm nhường đồng thời nêu lên những gương sáng của Thánh Phanxicô về hai nhân đức ấy.

Các bài giảng trên đã cung cấp cho chúng ta những cái nhìn quí giá về cách Thánh Bônaventura hiểu Thánh Phanxicô, nhưng khi đến quyển Itinerarium mentis in Deum [Hành trình của tâm trí vươn lên đến Thiên Chúa] chúng ta còn gặp những chỉ dẫn rõ ràng hơn nữa. Tác phẩm Itinerarium là kết quả thời gian Thánh Bônaventura về ở ẩn trên núi La Verna, nơi Thánh Phanxicô đã nhận các dấu thánh. Mở đầu sách, vị Tổng Phục Vụ trầm tư viết:

"Được thúc đẩy bởi gương sáng của Cha Thánh Phanxicô, tôi cũng muốn tìm kiếm sự bình an ấy với một tâm hồn khao khát, mặc dầu tôi chỉ là kẻ tội lỗi và bất xứng, thế nhưng vẫn là người thứ bảy kế tục Cha Thánh làm Phục Vụ cho tất cả các anh em sau khi ngài qua đời. Xảy ra là ba mươi hai năm sau cái chết của đấng thánh, khoảng thời gian ngài lìa trần, được ơn Chúa thúc đẩy, tôi lui về núi La Verna, tìm nơi thanh vắng để thỏa mãn niềm ao ước của linh hồn muốn được bình an. Khi tôi đang ở đó, suy gẫm về những con đường thiêng liêng để vươn lên đến Thiên Chúa, đặc biệt bị đánh động bởi phép lạ đã xảy ra cho đấng chân phúc Phanxicô ngay tại chỗ này. Đó là linh kiến trong đó Chúa cho ngài thấy vị thiên thần Sốt Mến có sáu cánh dưới hình dánh của Đấng Chịu Đóng Đinh. Suy nghĩ về sự việc kỳ diệu này, tôi bỗng nhận ra rằng linh kiến này có thể gợi ý về quá trình Thánh Phanxicô vươn lên đến chiêm ngưỡng và chỉ cho thấy con đường để có thể đạt tới sự chiêm ngưỡng".[8]

Trên các vách đá của núi La Verna, Thánh Bônaventura thấy rõ kinh nghiệm thần bí của Thánh Phanxicô không những là cùng đích cho ơn gọi của ngài và của anh em mà còn là con đường dẫn đến cùng đích. Trong một bài giảng vào ngày Thứ Bảy Tuần Thánh, Thánh Bônaventura đã trình bày các suy tư của ngài về ba con đường vươn lên tới Chúa: đó là con đường của Thánh Bênađô, viện phụ đan viện Clairvaux, con đường của Richard, viện phụ đan viện Saint Victor, và cuối cùng là con đường của anh Gil người Assisi, một bạn đồng hành của chính Thánh Phanxicô. Trong lá thư chung của Thánh Bônaventura gửi toàn thể anh em, đề ngày 23, tháng Tư năm 1257, có vẻ như ngài lập lại các suy tư ấy như một phương thế để kêu gọi anh em bỏ các nẻo đường mà anh em đã sa vào. Tuy nhiên, trên núi La Verna, Thánh Bônaventura xem ra cũng được ban cho một kinh nghiệm thần bí như Thánh Phanxicô. Nhờ đó ngài hiểu Thánh Phanxicô cách sâu xa hơn; cảm nhận của ngài về kinh nghiệm xuất thần của Thánh Phanxicô trên núi La Verna cùng với các dấu thánh, đã để lại một dấu ấn không thể xóa nhoà trên tinh thần của Thánh Bônaventura. Hình ảnh linh thiêng của vị thiên thần Sốt Mến có sáu cánh củng cố thêm xác tín của ngài rằng Chúa Kitô chịu đóng đinh là chính trung tâm của đời sống Kitô hữu, tất cả mọi yếu tố khác đều xoay quanh đó.

"Sáu cánh của Thiên Thần Sốt Mến có thể hiểu một cách đúng đắn là sáu cấp độ soi sáng qua đó, như qua sáu bậc hay giai đoạn, linh hồn được chuẩn bị để đạt tới trạng thái bình an. Con đường đến trạng thái bình an đó không gì khác hơn là một tình yêu rất nồng nàn đối với Đấng Chịu Đóng Đinh. Tình yêu này đã biến đổi Thánh Phaolô thành Chúa Kitô khi ngài được đưa lên đến tầng trời thứ ba (2 Cr 10,12) một cách triệt để đến mức ngài có thể nói: Tôi đã chịu đóng đinh vào cây thập tự cùng với Chúa Kitô. Tôi sống, nhưng không còn là tôi sống, nhưng là Chúa Kitô sống trong tôi (Gl 2,20). Tình yêu ấy cũng đã thu hút linh hồn của Thánh Phanxicô đến mức tinh thần của ngài chiếu sáng thâu qua thân xác của ngài trong hai năm cuối đời khi ngài mang trên minh các dấu linh thiêng của cuộc Thương Khó"[9].

Do đó, đối với Thánh Bônaventura, cuộc đời của Thánh Phanxicô, con người được in năm dấu thánh, trở thành bản chỉ đường đi đến sự trọn lành, một con đường có thể noi theo do giá trị hiển nhiên nội tại và do sự chuẩn nhận của Thiên Chúa qua các dấu ấn ngoài thân xác.

Đại Truyện

Ngay cả khi chỉ lướt qua quyển Đại Truyện, người ta cũng có thể thấy là Thánh Bônaventura đã rất trung thành với nhiệm vụ biên soạn một sách hạnh tích có giá trị dựa trên tất cả các hạnh tích đã có từ trước. Phần lớn các sự kiện ghi lại trong mười lăm chương đầu của quyển Đại Truyện đều mượn từ các tác phẩm Cuộc Đời Thánh Phanxicô (1 Cel) và Tâm Hồn Ước Mong Tưởng Nhớ (2 Cel) của Tôma Celano. Ảnh hưởng của Truyện Thánh Phanxicô do Ba Người Bạn kể, và Sưu tập Assisi chắc cũng có nhưng khó xác định là Thánh Bônaventura biết trực tiếp các sách này hay tiếp thu qua trung gian của quyển Tâm Hồn của Tôma Celano. Trong hầu hết các phần của quyển Đại Truyện, Thánh Bônaventura cung cấp rất ít thông tin của riêng mình vào các dữ kiện đã được những người đi trước thu thập. Trong phần thứ hai của Đại Truyện, nói về các phép lạ của Thánh Phanxicô, các bản văn hầu như hoàn toàn mượn từ tác phẩm Khảo Luận Về Các Phép Lạ (3 Cel) của Tôma Celano. 

Phần đóng góp của Thánh Bônaventura là sắp xếp các chất liệu có trước vào một khung mới, "đi từ cái hữu hình đến cái vô hình". Qua đó, các biến cố có tính lịch sử và có thể quan sát được trong cuộc đời của Thánh Phanxicô giúp Thánh Bônaventura hiểu một cách cụ thể hơn ý định nhiệm mầu và ẩn giấu của ý định Thiên Chúa. Các hàng đầu tiên của Lời Mở Đầu cho thấy ngay cách Thánh Bônaventura trình bày cuộc đời của Thánh Phanxicô: “Ân sủng của Thiên Chúa, Đấng Cứu Độ chúng ta, đã hiển hiện nơi người tôi tớ của Chúa là Phanxicô…” Sự thánh thiện của Phanxicô, cũng như sự thánh thiện của mọi kitô hữu, căn bản là triển khai ân sủng của Chúa Thánh Thần, Đấng thanh luyện, soi sáng và hoàn thiện[10].

Hiển nhiên cách tiếp cận này của Thánh Bônaventura chịu ảnh hưởng của Pseudo-Dionysius và Thomas Gallus (†1246). Hai tác giả này đã trình bầy việc tăng trưởng trong đời sống thiêng liêng như một quá trình tiến triển qua các giai đoạn liên tiếp là thanh luyện, soi sáng và kết hiệp. Tuy nhiên đối với Thánh Bônaventura, trong tư cách là một môn đệ của Thánh Phanxicô, tiến bộ trong đường nhân đức bao gồm nhiều yếu tố khác hơn là tiến bộ qua từng cấp như thế. Bài Ca Anh Mặt Trời của Thánh Phanxicô mở ra một chân trời mới và chứng tỏ đấng thánh đã nhìn thấy Thiên Chúa trong những ân huệ đơn giản nhất của công trình Tạo Dựng. Chiều kích này trong cảm nghiệm thần bí của Thánh Phanxicô buộc Thánh Bônaventura, môn đệ của Phanxicô, nghĩ lại quan niệm "tiến lên từng cấp". Vào lúc biên soạn Đại Truyện, Thánh Bônaventura đã hình thành một nền thần học đầy đủ trong đó ngài trình bày Thiên Chúa như Đấng đã viết cho nhân loại ba quyển sách: Quyển Sách Tạo Dựng, Quyển Sách Kinh Thánh và Quyển Sách Sự Sống. Thánh Bônaventura cho rằng nếu Ađam không phạm tội, Quyển Sách Tạo Dựng cũng đủ để hướng dẫn con người khám phá quyền năng, sự khôn ngoan và tốt lành của Thiên Chúa. Bởi vì tội, Quyển Sách ấy đã thành mờ tối và vì thế Thiên Chúa đã ban cho nhân loại Quyển Sách Kinh Thánh. Trong Kinh Thánh, con người có thể khám phá Thiên Chúa Ba Ngôi và nhờ ân sủng soi sáng, con người có thể khám phá Quyển Sách Sự Sống và tìm thấy sự sống viên mãn trong đó.[11] Do đó, trong khi mô tả Thánh Phanxicô như một con người "tiến lên theo từng cấp", Thánh Bônaventura cũng mô tả ngài như một người được ân sủng dạy cho biết nhìn và tương tác với thế giới mình đang sống một cách chính xác và đúng đắn.

Trung tâm của kiến giải này là cây Thánh Giá. Như trong tất cả các tác phẩm khác của mình, Thánh Bônaventura lấy mầu nhiệm Chúa Kitô Chịu Đóng Đinh làm trung tâm cho cách hiểu của mình. Theo cách của Thánh Gioan tác giả chép Phúc Âm, Thánh Bônaventura nhấn mạnh đến sáu dấu chỉ, hướng dần đến dấu chỉ thứ bảy. Đó là sáu lần cây Thánh Giá hiển hiện trong cuộc đời của Thánh Phanxicô, được thuật lại trong bốn chương đầu, hướng dần đến dấu chỉ thứ bảy là việc tiếp nhận các dấu thánh, thuật lại trong Chương Mười Ba[12]. Trong Chương Chín, Thánh Bônaventura mô tả ước mong tha thiết của Thánh Phanxicô được nên đồng hình đồng dạng với Chúa Kitô Chịu Đóng Đinh.

Bài Giảng buổi chiều mà Thánh Bônaventura giảng vào ngày mồng 4, thánh Mười, 1262, trong thời gian ngài đang viết Đại Truyện, tập trung vào câu Mátthêu 24,30: "Bấy giờ dấu hiệu của Con Người sẽ xuất hiện trên trời". Ngày nay đọc lại Bài Giảng ấy, chúng ta thấy rõ câu này là một yếu tố then chốt trong bức chân dung Thánh Phanxicô do Thánh Bônaventura họa lên. Việc Thánh Phanxicô được tiếp nhận các dấu thánh không chỉ là đỉnh cao của cuộc chiêm ngưỡng xuất thần tại núi La Verna, nhưng còn là sự chứng nhận cho toàn thể cuộc đời của thánh nhân. 

 Ngoài cấu trúc tổng quát, mỗi chương của quyền Đại Truyện lại có một cấu trúc riêng. Trong một số chương, quan điểm thần học của Thánh Bônaventura lộ rõ hơn trong các chương khác. Ngoài ra trong một số chương, quan điểm ấy được trình bày theo đường thẳng, còn trong một số chương khác lại trình bày theo những đường vòng tròn đồng tâm. Ví dụ như Chương Sáu bắt đầu bằng việc mô tả đức khiêm nhường căn bản của Thánh Phanxicô trước mặt Chúa, sau đó trình bày cách ăn ở khiêm nhường của thánh nhân đối với các anh em mình, đặc biệt trong cách việc thực thi đức vâng lời. Phần thứ hai của Chương Sáu lại trình bày các dấu lạ Thiên Chúa thực hiện để đáp lại việc thực thi nhân đức của thánh nhân và qua những sự kiện điển hình, cung cấp một cái nhìn cân đối về việc thực thi nhân đức. Mặt khác, Chương Tám mô tả lòng đạo đức sốt mến của Thánh Phanxicô theo những vòng tròn đồng tâm. Tâm điểm là lòng sùng kính đối với Thiên Chúa, rồi tiếp đến các mối tương quan với anh em tu sĩ, với tha nhân, đặc biệt với người nghèo và đau yếu, và nới rộng đến các mối tương quan với các sinh vật. Trong mỗi trường hợp, Thánh Bônaventura đều tôn trọng các bản văn của Tôma Celano và Giulianô Speyer để xây dựng hình ảnh của mình về Thánh Phanxicô.

Khi mô tả cuộc đời của Thánh Phanxicô trong các chi tiết hữu hình, Thánh Bônaventura vẫn nhấn manh đến các nét vô hình của ân sủng đến từ Thiên Chúa. Kết quả là một kiệt tác văn chương, được hình thành theo phong cách của các nghệ nhân đang xây dựng các kiến trúc Gôtíc của thời ấy. Để hiểu được tính thẩm mỹ trong bức chân dung của Thánh Bônaventura vẽ Thánh Phanxicô, cần nắm được các đường nét bố cục tổng thể cũng như chú ý đến các sắc thái tinh tế của mỗi phần. Thánh Bônaventura tập trung vào các chi tiết của Tôma Celano, Giulianô Speyer và của những người đã từng biết Thánh Phanxicô để sau đó có thể đưa vào bản vẽ của mình một cách hài hoà.

Tiểu Truyện 

 Công tác thứ hai mà Thánh Bônaventura được giao phó là viết một tác phẩm tương tự như tác phẩm của Tôma Celano để Sử Dụng Trong Ca Toà. Tiểu Truyện sẽ thay thế các tác phẩm mang tính chất hạnh tích-phụng vụ đã có trước đó của Tôma Celano và Giulianô Speyer.

Chương mở đầu của Tiểu Truyện được đọc trong Các Giờ Kinh Phụng Vụ ngày lễ mồng 4 thánh Mười và các chương tiếp theo được đọc trong suốt tuần Bát Nhật, kết thúc vào ngày 11 tháng Mười bằng việc đọc lại Chương đầu. Chín bài đọc của mỗi chương được chia theo các bài đọc của giờ Kinh Rạng Đông. 

Tính chất phụng vụ của Tiểu Truyện làm nổi bật mối liên hệ giữa bản văn tường thuật cuộc đời Thánh Phanxicô với sự quan tâm cá nhân của Thánh Bônaventura đối với việc cầu nguyện. Với tư cách vừa là một nhà thần học vừa là một vị Tổng Phục Vụ, Thánh Bônaventura đã thúc đẩy anh em cầu nguyện liên lỉ cùng với toàn thể Hội Thánh và nhận thức rằng cầu nguyện là cơ hội để gặp gỡ Chúa Kitô Chịu Đóng Đinh, Đấng đã hiển hiện nơi thân xác mang các dấu thánh của Phanxicô. Trong phần mở đầu quyển Đại Truyện, Thánh Bônaventura liên kết một phép lạ mình đã được tiếp nhận hồi bé nhờ lời chuyển cầu của Thánh Phanxicô với việc nhìn nhận mình có bổn phận phải đáp đền bằng cách viết sách tôn vinh ngài. Tuy nhiên trong quyển Tiểu Truyện, ký ức về lời chuyển cầu của Thánh Phanxicô lại gợi ý để viết một lời cầu nguyện và tiếp theo là lời kêu gọi huynh đệ đoàn anh em Phan Sinh họp nhau lại để cầu nguyện tưởng nhớ đến Con Người Nghèo Khó, nay được tôn vinh là vị thánh người Assisi.

Chuẩn nhận

Năm 1263, Thánh Bônaventura trình các quyển hạnh tích của mình cho các anh em tại Tổng Tu Nghị Pisa. Tổng Tu Nghị quyết định đặt quyển Đại Truyện làm sách tiểu sử chính thức và chung quyết về Thánh Phanxicô. "Cũng thế Tổng Tu Nghị truyền nhân danh đức vâng lời phải loại bỏ mọi hạnh tích Thánh Phanxicô đã viết trước đây. Ở bất cứ nơi nào ngoài Dòng mà anh em gặp thấy, anh em cũng phải ra sức loại bỏ. Quyển Hạnh Tích này do vị Tổng Phục Vụ biên soạn dựa trên những gì ngài đã thu thập được từ miệng những người đã từng luôn ở bên Thánh Phanxicô và biết chắc chắn mọi điều. Ngài đã cẩn thận ghi vào đó các sự kiện đã được xác minh."[13]

Nếu căn cứ vào những điều Thánh Bônaventura viết ở phần mở đầu của Hiến Chương Narbonne trong đó ngài khẳng định rằng "quyền bính điều hành cao cấp nhất của Dòng thuộc về Tổng Tu Nghị", thật khó hình dung rằng ngài đã tự cao đến độ quyết định áp đặt quyển sách mình viết làm tiểu sử chung quyết của Thánh Phanxicô, đồng thời lại ra lệnh tiêu hủy tất cả các quyển tiểu sử khác. Trước đây, vì phản ứng chống lại cách quản trị độc đoán của Êlia và noi theo các Anh Em Thuyết Giáo, các Anh Em Hèn Mọn đã quyết định rằng Tổng Tu Nghi là cơ quan ấn định đường lối; trách nhiệm của vị Tổng Phục Vụ là thi hành đường lối ấy. Nhưng dù sao đi nữa, lệnh của Tổng Tu Nghị Pisa cũng đưa đến những hậu quả quyết liệt. Những người làm công tác biên soạn bộ Analecta Franciscana chỉ tìm được hai mươi bản viết tay quyển Hạnh Thánh Phanxicô của Tôma Celano và đa số các bản ấy đều thuộc quyền sở hữu của các đan viện Xitô. Chỉ còn hai bản Nỗi lòng ước mong tưởng nhớ [tức 2 Celano].

Như thế tác phẩm của Thánh Bônaventura trở thành quyển tiểu sử căn bản và có tầm quan trọng hàng đầu viết về Thánh Phanxicô. Cùng với bản Luật Dòng và Di Chúc, quyển Đại Truyện là bản văn diễn giải chính yếu lý tưởng của thánh nhân. Đến giữa thế kỷ sau đó, có một nghìn năm trăm ba mươi bản chép tay tác phẩm này phổ biến trong các huynh đệ đoàn rải rác khắp Châu Âu và có ít nhất bốn trăm bản nữa trong các đan viện của các Nữ Tu dòng Thánh Clara. Rất tiếc là vào lúc ấy, Dòng đã bắt đầu phân rẽ và Thánh Bônaventura cùng với cách ngài trình bày về Thánh Phanxicô trở thành một điểm gây nhiều tranh luận. Tuy nhiên, Arnaud de Sarrant vẫn có lý khi so sánh chân dung của Thánh Bônaventura với cách trình bày của sách Phúc Âm theo Thánh Gioan:

"Tác giả thứ tư [viết tiểu sử Thánh Phanxicô], anh Bônaventura, giống như Thánh Gioan Phượng Hoàng. Hiểu biết của anh giống như hiểu biết của chim phượng hoàng luôn bay bổng trên cao. Khi anh làm Tổng Phục Vụ, anh giống như vị vua của đàn gà. Con người này đã mô tả việc xuất thần của Phanxicô cách rõ ràng, và thuật lại linh kiến về Thiên Thần Sốt Mến cách sáng ngời hơn hơn bất cứ ai khác".[14]

Chắc chắn chiều kích chiêm niệm trong tác phẩm của Thánh Bônaventura đã làm quyển Đại Truyện trở thành một bể chứa tinh thần đạo đức quan trọng cho thế hệ thứ hai của các môn đệ Thánh Phanxicô. Khi bầu không khí đạo đức thay đổi vào cuối thế kỷ XIII, sức hấp dẫn của tác phẩm cũng thay đổi.

Tuy nhiên, tốt hơn hết nên dành phần nhận định cuối cùng về tầm mức của quyển tiểu sử cho chính Thánh Bônaventura. Trong phần kết luận quyển Hành Trình của tâm trí vươn lên đến Thiên Chúa, ngài viết:

"…Trong một lần chiêm ngưỡng xuất thần trên đỉnh núi, thiên thần Sốt Mến có sáu cánh, thân hình gắn chặt vào cây Thánh Giá, hiện ra với Thánh Phanxicô, như tôi và nhiều người khác nữa đã nghe kể từ miệng người bạn đồng hành đã từng ở với thánh nhân tại chính nơi ấy. Ở đấy, trong một lần chiêm ngưỡng xuất thần, ngài đã được đưa vào trong Thiên Chúa. Ngài được đặt làm gương mẫu cho việc chiêm ngưỡng trọn hảo, cũng như trước đây ngài đã là gương mẫu cho việc hoạt động, giống như một ông Giacốb-Israel thứ hai. Và như thế, qua ngài, bằng gương sáng hơn là bằng hành động, Thiên Chúa mời gọi mọi người thực sự có tinh thần đạo đức hãy gắng sức để cho linh hồn thực hiện việc vượt qua và vươn lên ấy."

Một số tác phẩm về sau

Thánh Bônaventura còn viết bốn bài giảng nữa về Thánh Phanxicô, cả sáu bài đều được soạn để giảng cho các anh em trong Dòng đang theo học tại Đại Học Paris: đó là bài giảng ngày 4 tháng Mười, 1255, Anh em hãy học với tôi, vì tôi hiền lành và khiêm nhường trong lòng; bài giảng ngày 4 tháng Mười, 1262, Bấy giờ trên trời sẽ xuất hiện dấu hiệu của Con Người; bài giảng ngày 4 tháng Mười, 1266, Hỡi Dơrúpbaven, Ta sẽ chọn lấy ngươi; bài giảng ngày 27 tháng Năm, 1267,  Xin mời bạn lên chỗ trên, trong lễ kính nhớ việc di chuyển hài cốt của Thánh Phanxicô đến vương cung thánh đường mới; bài giảng sáng và chiều ngày 4 tháng Mười, 1267, Đây là người tôi tớ Ta nâng đỡ.

Trong các bài giảng này, Thánh Bônaventura thường diễn giải hoặc đào sâu một số hình ảnh Kinh Thánh đã đề cập trong các hạnh tích viết trước đó. Ví dụ như trong bài giảng thứ ba, dựa trên câu Khácgai 2,23 : "Hỡi Dơrúpbaven, tôi tớ của Ta…Ta sẽ đặt ngươi làm ấn tín", Thánh Bônaventura diễn giải: "Tên gọi Dơrúpbaven có nghĩa là 'vị lãnh đạo cuộc xuất hành' và như Dơrúpbaven đã đưa dân ra khỏi Babylon và tái thiết Đền Thờ thế nào, Thánh Phanxicô cũng đưa nhiều người ra khỏi tình trạng bất ổn của tội lỗi mà đến cùng Chúa Kitô và thiết lập một Dòng tu". Trong bài giảng ngày lễ chuyển hài cốt, Thánh Bônaventura bàn về hình ảnh Giacốb và Môsê, cả hai đã được nói đến trong quyển Đại Truyện và nêu lên một hình ảnh mới là Mođêkai, người giám hộ của Étte để áp dụng cho Thánh Phanxicô.

Trong bài giảng cuối cùng, ngày 4 tháng Mười, 1267, Thánh Bônaventura nêu lên các nhân vật Kinh Thánh như Dơrúpbaven, Gióp, Êlisa, Phaolô, người tôi tớ khôn ngoan của Phúc Âm theo thánh Luca và chính Chúa Giêsu, và đã diễn giải các vị ấy như là hình ảnh và gương mẫu cho Phanxicô và mọi Anh Em Hèn Mọn. Ngoài ra, Thánh Bônaventura còn cung cấp nhiều nhận định sâu sắc về những con người đã xuất hiện trong các hạnh tích của ngài: Đức Giáo Hoàng Grêgôriô IX, anh Pacificô, thánh nữ Clara và các chị em của bà: mỗi nhân vật ấy biểu lộ một chiều kích trong chân dung của Thánh Phanxicô, được vẽ lên bằng những đoạn trích trong Kinh Thánh, trong tác phẩm của các tác giả như Augustinô, Anselmô, Bênađô và chính bản thân Phanxicô. Theo một phương diện nào đó, bài giảng này là kỳ công thần học. Qua đó người ta cũng có thể thấy sự tiến triển trong nhận định của Thánh Bônaventura đối với vị thánh ngài biết từ khi còn là một thiếu niên, Thánh Phanxicô người Assisi.

(Viết theo "Introduction, The Legends and Sermons about Saint Francis by Bonaventure of Bagnoregio(1255 -1267 )”, trong Francis of Assisi: Early Documents, New City Press, New York, 2001, Vol.2, tr. 495 -507 ; A. Ménard,  Introduction, “Bonaventure De Bagnoregio, Sermon Sur Notre Saint Père François”, trong J. Dalarun (ed.), François d’Assise, Ecrits, Vies, Témoignages, Cerf-EF, Paris, 2010, vol.2, tr. 2091 - 2108).

---

[1] Bagnoregio là một một thị trấn nhỏ thuộc vùng lãnh thổ của Roma, vẫn được gọi là vùng lãnh thổ "Di Sản Thánh Phêrô".

[2] "Con người được nuôi dưỡng trong các sự phù vân này".

[3] x. Tiểu Truyện : "Khi tôi còn bé, một lần bệnh rất nặng, mẹ tôi đã khấn cùng đấng vinh phúc Phanxicô cho tôi. Tôi đã được giựt ra khỏi nanh vuốt của tử thần và được phục hồi sức cường tráng của một cuộc sống mạnh khỏe" (Bon 2 VII, 8).

[4] John H.R. Moorman, The Sources of the Life of Saint Francis, Manchester, University Press, 1940, trg. 141.

[5] Bonaventura De Bagnoregio, Doctoris Seraphici S.Bonaventurae opera omnia, 10 tập, Ad Claras Aquas, Quaracchi: Collegium S. Bonaventurae, 1882-1902, VIII, 336,

[6] Bài Giảng 1.

[7] Bài Giảng 2,a.

[8] Bonaventura, Itinerarium, Lời Mở Đầu 2.

[9] Bônaventura, Itinerarium, 2.

[10] x. Bonaventura, Breviloquium, V, 1:1.

[11] Xem K.Foster, "Liber Vitae" bei Bonaventura: Ein begriffsgeschichtlicher Aufriss", Munchen, 11957; Groover A.Zinn, Jr,. "Book and Word. The Victorine Basckground of Bonaventure's Use of Symbols", S. Bonaventura 1274-1974, Sta Maria degli Angeli: Tipographia Porziuncula, 1973, 143-169.

[12] x. ĐT phần I, ch.13,9.

[13] x. Miscellanea Franciscana 72 (1972), 247.

[14] Arnaud de Sarant, De cognatione S. Francisci, trong F.M. Delorme. "Pages inédites sur S. François, Écites vers 1365 par Arnaud de Sarrant, Min. Prov. d'Aquitaine," Miscellanea Franciscana, 126.