Nói KHÔNG với văn hoá vứt bỏ theo Huấn quyền của Đức Thánh Cha Phanxicô

Chúng ta đang cử hành Mùa Thụ Tạo 2026. Khi nói về thụ tạo, công trình tạo dựng của Thiên Chúa, tâm trí tôi hướng về những trang đầu tiên của Kinh Thánh, sách Sáng Thế, nơi khẳng định rằng Thiên Chúa đặt người nam và người nữ trên mặt đất để họ canh tác và gìn giữ đất đai (x. 2,15). Tôi tự hỏi: Canh tác và gìn giữ đất đai có nghĩa là gì? Chúng ta có thực sự đang canh tác và gìn giữ công trình tạo dựng không? Hay chúng ta đang khai thác, sử dụng xong rồi vứt bỏ nó?

Có ai còn nhớ chính xác lần đầu tiên Đức Thánh Cha Phanxicô kêu gọi mọi người chống lại “văn hóa vứt bỏ” thì xin giơ tay. Khó nhớ phải không? Không sao, đó cũng là một điều hay, bởi nó nói lên cuộc đấu tranh chống lại thứ mà Đức Thánh Cha xem là “một trong những hiện tượng bi thảm nhất của thời đại chúng ta, khi xã hội có khuynh hướng gạt sang một bên tất cả những gì không đáp ứng các tiêu chí về hiệu quả, năng suất, vẻ đẹp, tuổi trẻ, sức mạnh và sự năng động” nay đã trở nên quen thuộc trong đời sống và ngôn ngữ, đến mức nguồn gốc của nó dường như bị quên lãng theo thời gian.

Lúc này, chúng ta mới nhận ra lối hành xử này không chỉ đối với sự vật, mà còn đối với con người. Chúng ta chỉ ý thức điều đó khi chứng kiến nó đang diễn ra và nó đang bị lên án. Sở dĩ như vậy là vì trong suốt mười năm triều đại của mình, Đức Thánh Cha Phanxicô đã thực hiện điều mà chúng ta có thể gọi là “hoạt động văn hóa” xét như là hành động của con người tác động lên lịch sử, thì huấn quyền của Đức Phanxicô đã dạy chúng ta biết nhìn nhận, thấu hiểu
và chống lại một thứ “phản văn hóa” như văn hóa vứt bỏ.

Con người bị giản lược thành hàng tiêu dùng

Hãy trở lại với câu hỏi ban đầu: Đức Thánh Cha đã nói về văn hoá vứt bỏ lần đầu tiên vào dịp nào? Câu trả lời thật dễ dàng, nếu xét rằng đây là một trong những chủ đề xuyên suốt triều đại giáo hoàng, nhất là khi nó đan xen với nhiều vấn đề then chốt khác trong huấn quyền của Đức Phanxicô. Vì thế, chúng ta không nên ngạc nhiên khi thấy cách diễn đạt về “văn hóa vứt bỏ” lần đầu tiên xuất hiện trong một bài diễn văn mà Đức Thánh Cha đã đọc vào ngày 16 tháng 5 năm 2013, tức hai tháng sau khi được bầu lên Ngai Tòa Phêrô. Nhân dịp đó, Đức Phanxicô tiếp kiến các vị tân đại sứ của Kyrgyzstan, Antigua và Barbuda, Luxembourg và Botswana, vừa được bổ nhiệm bên cạnh Tòa Thánh. Ngài nói với họ: “Cuộc khủng hoảng thế giới – tác động đến lĩnh vực tài chính và kinh tế – dường như làm bộc lộ sự biến dạng viễn tượng nhân học, một viễn tượng giản lược con người vào một trong những nhu cầu của mình: hàng tiêu dùng. Còn tệ hơn nữa, ngày nay bản thân con người bị xem như một thứ hàng hóa có thể sử dụng rồi vứt bỏ. Chúng ta đã bắt đầu thứ vứt bỏ này. Sự lệch lạc này được nhận thấy trên bình diện cá nhân cũng như xã hội và nó còn được khích lệ nữa!”

Sự nghèo đói trở thành điều bình thường

Tháng tiếp theo, ngày 5 tháng 6 năm 2013, Đức Thánh Cha lại đề cập đến điều mà ngài hết sức quan tâm trong buổi tiếp kiến chung thứ tư hàng tuần. Ngài làm điều đó bằng một phong thái trực tiếp, tức thời, một cách nói lập tức gây ấn tượng nơi các tín hữu: “Con người, cả nam lẫn nữ, bị hy sinh cho những ngẫu tượng của lợi nhuận và tiêu dùng: đó là ‘văn hóa vứt bỏ’. Nếu một chiếc máy tính bị hỏng thì đó là một thảm họa, nhưng sự nghèo đói, nhu cầu, bi kịch của biết bao con người cuối cùng lại trở thành một phần của điều bình thường. Không thể như thế được! Vậy mà những điều ấy đã đi vào cuộc sống thường nhật: việc một số người vô gia cư chết cóng ngoài đường không trở thành tin tức. Trái lại, thị trường chứng khoán của một số thành phố giảm mười điểm lại được coi là một thảm họa. Như thế, con người bị vứt bỏ, họ như thể là rác rưởi. ‘Văn hóa vứt bỏ’ này có khuynh hướng trở thành não trạng chung, lan sang tất cả mọi người.”

Thực phẩm vứt bỏ là thực phẩm ăn trộm của người nghèo

Điều mà Đức Phanxicô còn lên án là “văn hóa vứt bỏ này đã khiến chúng ta trở nên vô cảm trước sự lãng phí thực phẩm, càng đáng lên án hơn, thật đáng tiếc, khi ở khắp nơi trên thế giới, vẫn còn rất nhiều người và nhiều gia đình phải chịu cảnh đói nghèo và suy dinh dưỡng”. Ngài nói thêm: “Chủ nghĩa tiêu thụ đã khiến chúng ta quen với sự dư thừa và với việc lãng phí thực phẩm hằng ngày. Đôi khi chúng ta không còn khả năng nhìn nhận đúng giá trị của thực phẩm, một giá trị vượt xa tiêu chuẩn thuần túy kinh tế. Chúng ta hãy nhớ thật rõ rằng: thực phẩm bị vứt bỏ cũng giống như bị lấy trộm khỏi bàn ăn của người nghèo, của những ai đang đói!”.

Luật của kẻ mạnh

Việc tố cáo văn hóa này và lời mời gọi chống lại nó cũng hiện diện trong một số văn kiện huấn quyền của Đức Phanxicô, bắt đầu từ Tông huấn Niềm vui Tin Mừng, được công bố vào tháng 11 năm 2013, là một văn kiện mang tính cương lĩnh của triều đại ngài. Tại số 53, không phải ngẫu nhiên tựa đề được đặt Nói không với một nền kinh tế loại trừ, Đức Thánh Cha đã viết: “Ngày nay, mọi thứ đều bị cuốn vào cuộc chơi cạnh tranh và luật của kẻ mạnh, trong đó kẻ mạnh nuốt chửng kẻ yếu. Hậu quả của tình trạng này là vô số người bị loại trừvà bị gạt ra bên lề: không việc làm, không tương lai, không lối thoát. Chính con người cũng bị coi như một món hàng tiêu dùng, sử dụng xong rồi vứt bỏ. Chúng ta đã khởi đầu nền văn hóa ‘vứt bỏ’, thậm chí còn cổ võ nó. Không còn đơn thuần hiện tượng bị bóc lột và áp bức, nhưng là một điều gì đó hoàn toàn khác lạ: chính vì thuộc về xã hội mà con người bị tổn thương ngay từ gốc rễ, bởi trong xã hội ấy, với sự loại trừ, người ta không còn ở dưới đáy, ở vùng ngoại vi hay trong tình trạng không có quyền lực, mà là ở bên ngoài. Những người bị loại trừ không còn là những người ‘bị bóc lột’, mà là rác thải, là ‘những thứ bỏ đi’”.

“Việc vứt bỏ” hành tinh

Từ “việc vứt bỏ” người mong manh, yếu thế đến “việc vứt bỏ” hành tinh là một khoảng cách không xa. Đức Thánh Cha làm nổi bật điều này trong Thông điệp Laudato Si. Việc chăm sóc ngôi nhà chung, được công bố vào tháng 5 năm 2015: “Văn hóa vứt bỏ, như được đọc ở số 22, tác động không chỉ đến những người bị loại trừ, mà còn những sự vật nhanh chóng biến thành rác thải. Chẳng hạn, chúng ta thấy phần lớn giấy được sản xuất ra bị vứt bỏ chứ không được tái chế […]. Hệ thống công nghiệp, vào cuối chu trình sản xuất và tiêu dùng, vẫn chưa phát triển được khả năng hấp thụ và tái sử dụng các chất thải và phế liệu. Người ta vẫn chưa thành công trong việc áp dụng một mô hình sản xuất theo vòng tuần hoàn, nhằm bảo đảm nguồn tài nguyên cho tất cả mọi người và cho các thế hệ tương lai. Mô hình ấy đòi hỏi phải hạn chế tối đa việc sử dụng các nguồn tài nguyên không thể tái tạo, tiết chế tiêu dùng, tối đa hóa hiệu quả trong việc khai thác, tái sử dụng và tái chế. Việc suy xét nghiêm túc vấn đề này đã là cách ngăn chặn văn hóa vứt bỏ đang gây tổn hại trên toàn hành tinh”.

Não trạng “dùng rồi vứt bỏ”

Cùng một lối suy nghĩ này, Đức Thánh Cha lên án chủ nghĩa tương đối, dẫn đến việc khai thác tình dục trẻ em, việc bỏ rơi người lớn tuổi, vì họ không còn lợi ích nữa, cũng như nạn buôn bán người, tội phạm có tổ chức, buôn bán ma túy, buôn bán kim cương máu, buôn bán nội tạng của người nghèo hoặc sử dụng nó làm thí nghiệm, hay việc loại bỏ trẻ em vì chúng không đáp ứng mong muốn của cha mẹ chúng. Ngài giải thích rằng tất cả những tội ác ấy đều có chung một nguồn gốc, đó là “não trạng ‘dùng rồi vứt bỏ’, thứ lý lẽ tạo ra biết bao rác thải chỉ vì ham muốn được tiêu dùng nhiều hơn những gì người ta thực sự cần”.

Sự vô cảm trước mọi hình thức lãng phí

Trong Thông điệp thứ ba, Tất cả là anh em, được công bố vào năm 2020, Đức Phanxicô một lần nữa lớn tiếng lên án “sự loại bỏ trên toàn cầu”, được mô tả tại số 18 như sau: “Con người không còn được nhìn nhận như một giá trị hàng đầu cần được tôn trọng và bảo vệ, đặc biệt là người nghèo,, người khuyết tật, hoặc những ai ‘chưa thể sinh ích’ như thai nhi, hoặc ‘không còn hữu ích như người cao tuổi. Chúng ta đã trở nên vô cảm trước mọi hình thức lãng phí (…) Vì thế, đối tượng bị vứt bỏ không chỉ là thực phẩm hay của cải dư thừa, mà còn là con người”. Và trong nhiều dịp khác nhau, từ năm 2013 cho đến 2023, Đức Phanxicô đã kêu gọi bảo vệ sự sống nhằm đẩy lùi “văn hóa vứt bỏ”, qua đó, ngài lên án cái gọi là “quyền phá thai”, bởi vì “không ai có thể viện dẫn quyền trên sự sống của người khác, đặc biệt khi người ấy không có khả năng tự vệ và hoàn toàn không có bất kỳ khả năng nào để tự bảo vệ chính mình”. (Diễn
văn với các thành viên Ngoại giao đoàn được công nhận bên cạnh Tòa Thánh, ngày 9 tháng 1 năm 2023).

Chủ nghĩa vụ lợi lấn át phẩm giá con người

Trong số những nhóm người dễ trở thành đối tượng bị vứt bỏ, Đức Giáo hoàng còn kể đến phụ nữ. Vào ngày 9 tháng 3 năm 2023, trong buổi tiếp kiến các nhà lãnh đạo và nhân viên của Viện Quốc gia Bảo hiểm Tai nạn Lao động), Đức Phanxicô đặc biệt lưu ý đến thực tế rằng, trong thế giới lao động, tồn tại “một sự vứt bỏ phụ nữ ngay từ đầu, vì sợ họ mang thai. Người ta nghĩ như vậy ngay từ lúc tuyển dụng cô ấy: khi cô ấy bắt đầu ‘mập lên’, nếu có thể, sa thải cô ấy càng sớm càng tốt. Đó chính là não trạng mà chúng ta phải đấu tranh chống lại nó. […] Không có những cơ chế bảo vệ, xã hội ngày càng trở thành nô lệ cho văn hóa vứt bỏ. Cuối cùng, xã hội nhượng bộ trước cái nhìn mang tính vụ lợi con người, thay vì nhìn nhận phẩm giá của họ. Lý lẽ khủng khiếp lan truyền sự vứt bỏ được tóm gọn trong khẩu hiện: ‘Bạn có giá trị nếu bạn sản xuất’. Như thế, chỉ những ai có thể vận hành trong guồng máy của hoạt động sản xuất mới được coi trọng, còn các nạn nhân bị gạt sang một bên, bị xem là gánh nặng và được phó mặc cho lòng tốt của các gia đình”.

Ba thách đố đi ngược dòng

Vậy chúng ta có thể làm gì để chống lại những điều này? Đức Giáo hoàng Phanxicô chỉ cho chúng ta những bước đi đúng đắn cần thực hiện: trong giờ đọc kinh Kinh Truyền Tin ngày 29 tháng 1 năm 2023, Đức Thánh Cha đề nghị các tín hữu “ba thách đố chống lại não trạng lãng phí và vứt bỏ”. Thách đố thứ nhất là “không lãng phí món quà mà chính chúng ta là. Mỗi người chúng ta đều là một điều thiện, bất kể những khả năng mình có. Mỗi người phụ nữ, mỗi người đàn ông đều giàu có không chỉ bởi những tài năng, mà còn bởi phẩm giá. Họ được Thiên Chúa yêu thương, họ có giá trị, họ quý báu. Chúa Giêsu nhắc chúng ta rằng chúng ta được chúc phúc không phải vì những gì chúng ta có, nhưng vì những gì chúng ta là. Và khi một người buông xuôi chính mình và vứt bỏ bản thân, người ấy đang lãng phí chính mình”. Thách đố thứ hai là “không lãng phí những món quà chúng ta có”. Đức Phanxicô nhắc lại: “Của cải cần được gìn giữ và chia sẻ, để không ai thiếu những gì cần thiết. Chúng ta đừng lãng phí những gì mình có, nhưng hãy lan tỏa một nền sinh thái công lý, bác ái, và sự chia sẻ!” Cuối cùng, thách đố thứ ba liên quan đến việc “không vứt bỏ con người”, bởi vì “không thể vứt bỏ con người! Mỗi người là một món quà thánh thiêng, mỗi người là một món quà độc nhất, ở mọi lứa tuổi và trong mọi hoàn cảnh. Chúng ta hãy luôn tôn trọng và cổ võ sự sống! Đừng loại bỏ sự sống!”

Lòng dịu dàng, sinh thái, hài hòa

Ngoài ra, còn có những phương thuốc khác chống lại “văn hóa vứt bỏ” mà Đức Thánh Cha mời gọi chúng ta sử dụng, bằng cách đi ngược dòng. Chẳng hạn, đó là “văn hóa của sự dịu dàng”, nghĩa là “chăm sóc người khác như chính Thiên Chúa đã chăm sóc tôi, chăm sóc chúng ta, chăm sóc bạn, chăm sóc mỗi người chúng ta. Chúng ta thấy điều đó trong Tin Mừng: cách Chúa Giêsu đến gần những người bé nhỏ, những người bị gạt ra bên lề, những người ở chỗ rốt hết. Ngài là người Samari nhân hậu, Đấng đã hiến mạng sống vì chúng ta là những người cần đến lòng thương xót và ơn tha thứ” (Lời chào các thành viên Hội Thánh Phêrô, ngày 20 tháng 2 năm 2023).

Hoặc cũng có thể là “sinh thái toàn diện, tôn trọng phẩm giá và giá trị của mỗi người, đồng thời nhìn nhận những hậu quả bi thảm của sự suy thoái môi trường tác động lên đời sống của người nghèo. […] Điều này đòi hỏi phải tạo ra những mô hình kinh tế mới và có tầm nhìn”, cùng với “quyết tâm vượt qua văn hóa ‘dùng rồi vứt bỏ’ được sản sinh bởi chủ nghĩa tiêu thụ và sự vô cảm mang tính toàn cầu, vốn cản trở những nỗ lực nhằm giải quyết các vấn đề nhân văn và xã hội này trong viễn tượng công ích”. (Lời chào phái đoàn các nhà lãnh đạo liên tôn từ Greater Manchester, ngày 20 tháng 4 năm 2023).

Và còn có “văn hóa hài hòa”, biết kết hợp khái niệm phục hồi, tức là khôi phục những gì đã bị vứt bỏ, với khái niệm tái sử dụng. Nhờ đó, trao cho những thứ bị loại bỏ “một đời sống mới, không phải bằng cách tái tạo lại đời sống nguyên thủy của chúng, cũng không phải bằng cách gán cho chúng một chức năng mới, mà đơn giản là đưa chúng trở lại”, cùng với “một phẩm giá và sự trân trọng mà có lẽ trước đây chúng chưa bao giờ có”. (Sứ điệp nhân dịp khai mạc triển lãm (Re)versus, ngày 26 tháng 4 năm 2023).

Khi kết thúc dòng suy tư này, tôi chợt nhớ đến một tiếng hô mà tôi thường nghe trong các bữa tiệc sinh nhật: “Bóc giấy ra! Bóc giấy ra!”, những người dự tiệc hô lên với người mừng sinh nhật vào lúc người ấy mở quà. Và vì thế, tôi nghĩ rằng nếu chúng ta học được cách hiểu rằng tất cả những gì chúng ta “vứt bỏ” thực ra đều là một món quà mà chúng ta phải biết ơn và phải chăm sóc, thì cuộc sống của chúng ta sẽ phong phú hơn rất nhiều.

Nhận định: Chúng ta đang sống trong một thời điểm khủng hoảng. Chúng ta thấy điều đó nơi môi trường, nhưng trên hết, chúng ta thấy điều đó nơi con người. Đây chính là tính cấp bách của sinh thái toàn diện! Mối nguy hiểm ấy nghiêm trọng, bởi vì nguyên nhân của nó không phải là điều gì nông cạn, nhưng sâu xa: đây không chỉ là vấn đề kinh tế, mà còn là vấn đề đạo đức và nhân học. Giáo Hội đã nhiều lần nhấn mạnh điều này. Nhiều người nhìn nhận điều này.
Nhưng hệ thống vẫn tiếp tục như trước, bởi vì điều đang chi phối chính là những động lực của một nền kinh tế thiếu đạo đức.

Nguồn tham khảo “Nói không với văn hoá vứt bỏ”

của Isabella Piro trên báo Osservatore Romano, 30-9-2023.

Joseph Minh, OFM