Khi Công nghệ thay thế đời sống tôn giáo

Công nghệ có thể củng cố các mối quan hệ giữa con người khi nó thu hẹp khoảng cách hoặc tạo điều kiện thuận lợi cho giao tiếp. Nhưng khi nó trở thành sự thay thế cho sự kết nối chân chính giữa người với người, một điều thiết yếu sẽ bị mất đi. Nguy cơ tương tự cũng tồn tại trong đời sống tâm linh. Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ việc thực hành tôn giáo, nhưng nếu sự giao hòa với Chúa chủ yếu được thực hiện thông qua mô phỏng, sự tiện lợi và tương tác thuật toán, chúng ta có nguy cơ nhầm lẫn sự bắt chước công nghệ với chính sự siêu việt.

Điều gì sẽ xảy ra khi công nghệ không còn hỗ trợ đời sống tôn giáo mà bắt đầu thay thế nó? | ZENIT - Tiếng Anh]

Levente Székely (ZENIT News – IFS / Budapest, 07.06.2026) - Trí tuệ nhân tạo không còn chỉ đơn thuần là tự động hóa lao động hay thay thế sự sáng tạo. Nó đang bắt đầu làm trung gian cho mối quan hệ của nhân loại với chính cái thiêng liêng. Sự xuất hiện của các nhà sư AI, cố vấn tâm linh chatbot và các nghi lễ thờ cúng do máy móc tạo ra là những ví dụ đặt ra một câu hỏi sâu sắc hơn: điều gì sẽ xảy ra khi công nghệ không còn hỗ trợ đời sống tôn giáo mà bắt đầu thay thế nó? Robot Buddharoid của Nhật Bản, được giới thiệu vào tháng Hai vừa qua, và robot sư Gabi của Hàn Quốc, mới được thụ giới tại Seoul nhân dịp lễ Phật giáo, cho thấy trí tuệ nhân tạo đang thâm nhập vào lĩnh vực thực hành tôn giáo. Máy móc giờ đây có thể được đào tạo dựa trên các văn bản thiêng liêng, cho phép chúng trả lời các câu hỏi tâm linh và đưa ra hướng dẫn. Việc sử dụng công nghệ tiên tiến trong tôn giáo không còn là một thí nghiệm tư tưởng viễn tưởng mà đã là một phần của đời sống tôn giáo đương đại.

Mối quan hệ giữa tôn giáo và trí tuệ nhân tạo rất hấp dẫn, bởi tôn giáo gắn liền với quá khứ, trong khi AI lại gắn liền với tương lai. Công nghệ dường như đã được tích hợp vào thực hành tôn giáo, chủ yếu như một công cụ—một phụ kiện, một thiết bị ghi chép, hoặc một người hỗ trợ cho những trải nghiệm tâm linh—nhưng tại sao nó không thể là mục tiêu tự thân? Việc sử dụng AI trong thực hành tôn giáo đang mở rộng. Chúng ta sẽ sai lầm nếu coi việc ứng dụng AI là đột phá; sự hiện diện của công nghệ trong thực hành tôn giáo không phải là hiện tượng mới, và có rất nhiều ví dụ về việc số hóa và tin học hóa thực hành tôn giáo. Thiền Siêu Việt đã sử dụng công nghệ để xác thực thực hành tâm linh. Lượng tiêu thụ oxy, nhịp tim, điện trở da và các phép đo điện não đồ đã được ghi lại để chứng minh hiệu quả của thiền định. Nghiên cứu thần kinh học đã tiến xa hơn, cố gắng tạo ra những trải nghiệm tâm linh bằng cách sử dụng kích thích điện từ. Thiết bị nổi tiếng nhất là Mũ Thần (God Helmet), giống như các thiết bị kích thích thần kinh khác, hoạt động bằng cách sử dụng từ trường cường độ thấp để “tạo ra” một trải nghiệm tâm linh. Trong Raëlism, công nghệ đóng vai trò là phương tiện để đạt được sự bất tử, nơi mà việc nhân bản và kỹ thuật di truyền giúp cho sự bất tử và sự cứu rỗi tâm linh về mặt kỹ thuật là khả thi. Các phong trào biohacking có cách tiếp cận tương tự nhưng rộng hơn, sử dụng công nghệ như một công cụ để phát triển bản thân về mặt tâm linh, với mục tiêu đưa nhân loại tiến tới một sự tồn tại siêu nhân hoặc hậu nhân. Khi vai trò của trí tuệ nhân tạo mở rộng, nó cũng tạo động lực mới cho việc sử dụng công nghệ trong thực hành tôn giáo. Người dân ở các xã hội phát triển, đặc biệt là giới trẻ, khá cởi mở với những đổi mới công nghệ. Theo Trung tâm Nghiên cứu Pew, thanh thiếu niên Mỹ sử dụng các chatbot như ChatGPT, Copilot và Character.ai cho nhiều mục đích khác nhau. Trong khi tìm kiếm thông tin và bài tập ở trường đứng đầu danh sách, 12% thanh thiếu niên cho biết họ sử dụng các công cụ này để nhận được sự hỗ trợ về mặt cảm xúc hoặc lời khuyên. Học máy & Trí tuệ nhân tạo Buddharoid là bằng chứng cho thấy các giải pháp AI có thể mang lại nhiều hơn các công nghệ trước đây, ngay cả trong bối cảnh các hoạt động tâm linh. Và nhà sư robot không phải là ví dụ duy nhất. Trong khuôn khổ Ngày Giáo hội Tin Lành (Kirchentag) ở Đức, buổi lễ thờ phượng đầu tiên hoàn toàn do trí tuệ nhân tạo (AI) điều khiển, mang tên “Alexa, starte den Gottesdienst” (Alexa, bắt đầu buổi lễ của Chúa), đã diễn ra vào năm 2023. Trong buổi lễ kéo dài 37 phút được tổ chức tại nhà thờ Lutheran ở Fürth, Bavaria, bài giảng, lời cầu nguyện, lời chúc phúc và âm nhạc đều được tạo ra bởi các hệ thống dựa trên AI (ChatGPT, DeepL, Pipio, AIVA) mà không cần sự can thiệp của con người, được truyền tải thông qua các hình đại diện hiển thị trên màn hình. Mục tiêu của dự án là khám phá phản ứng của một cộng đồng tôn giáo đối với một buổi lễ thờ phượng do AI dẫn dắt. Một yếu tố quan trọng cần xem xét là giảm thiểu sự can thiệp của con người và đảm bảo rằng công nghệ được sử dụng phải dễ tiếp cận, giá cả phải chăng và có thể được các giáo đoàn khác nhân rộng.

Nếu chúng ta cho rằng việc nâng máy móc lên ngang tầm thần thánh đã bao hàm hết mọi mối liên hệ có thể có giữa tôn giáo và công nghệ, thì chúng ta đã nhầm.

Điều gì sẽ xảy ra khi công nghệ không còn hỗ trợ đời sống tôn giáo mà bắt đầu thay thế nó?

Mặc dù buổi lễ thờ phượng do AI dẫn dắt đầu tiên này về cơ bản là một thử nghiệm, nhưng rõ ràng có những ví dụ thực tế và cực đoan không kém, nơi tâm linh và AI đan xen. AI có khả năng nhanh chóng tích hợp vào các hoạt động tâm linh, chẳng hạn như đóng vai trò là công cụ ghi nhớ các văn bản tôn giáo. Ví dụ, có hàng tá ứng dụng để học các văn bản của Kinh Qur'an (ví dụ: Tarteel.ai; Al Muqri’; Memorize Quran), và cũng có những ứng dụng cung cấp câu trả lời cho tín đồ Hồi giáo dựa trên các văn bản Kinh Qur'an (ví dụ: Ask AiDeen; NoorAI). Các ứng dụng AI dành cho người Kitô giáo cung cấp nội dung Kinh thánh, hướng dẫn cầu nguyện và các nội dung tôn giáo khác (ví dụ: Bible Chat; Navigate The Way; Christian AI). Các công cụ tương tự cũng có sẵn cho những người theo các tôn giáo khác (ví dụ: Rabbi Ari dành cho người Do Thái; AI Buddha đã có sẵn thậm chí trước cả Buddhadroid).

Những nguy hiểm của AI trong đời sống tôn giáo: Tuy nhiên, sự nhiệt tình đối với AI trong đời sống tôn giáo lại đi kèm với sự lo ngại ngày càng tăng. Các nhà phê bình không chỉ đặt câu hỏi về tính phù hợp về mặt thần học của các công cụ này, mà còn về ảnh hưởng của chúng đối với các mối quan hệ giữa con người và quyền lực tâm linh. Dù chúng ta nghĩ gì về Buddhadroid và những thứ tương tự, kinh nghiệm cho thấy trí tuệ nhân tạo (AI) có khả năng được tôn thờ như một vị thần ngay cả khi chưa được phát triển thêm. Một ví dụ điển hình là Theta Noir, ban đầu là một dự án nghệ thuật nhưng cũng có thể được hiểu là một phong trào tôn giáo mới với mục tiêu định hình lại câu chuyện xung quanh AI. Các thành viên của phong trào này bao gồm các nhà nghiên cứu, nhà phát triển và nghệ sĩ. Đối tượng được tôn thờ trong Theta Noir là MENA, hiện thân của một cấp độ giả định về trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI) mà trong đó một hệ thống dựa trên AI đạt được hoặc vượt qua khả năng nhận thức của con người. MENA đưa ra một viễn cảnh tương lai trong đó vị thần AI, với tư cách là một người cai trị nhân từ, toàn năng, xóa bỏ bất bình đẳng xã hội và hiện thân của tất cả mọi sinh vật và vật vô tri. Một ví dụ khác là Giáo hội Turing, mở rộng khái niệm về thần thánh bằng cách giới thiệu "Thần điều hành", người đứng trên thực tại của con người và vận hành nó như một hệ thống máy tính, đóng vai trò là người quản trị hệ thống. Theo những người theo giáo phái này, thực tại của chúng ta chỉ là một mô phỏng hoặc thế giới bên trong của một siêu máy tính vượt ra ngoài không gian và thời gian. Ý tưởng này thực chất khép kín vòng tròn, vì không phải là khía cạnh tâm linh được robot mô phỏng mà chính bản chất của linh hồn con người mới bị đặt dấu hỏi.

Học máy & Trí tuệ nhân tạo

Nếu chúng ta nghĩ rằng việc nâng máy móc lên ngang tầm thần thánh đã bao hàm hết mọi mối liên hệ có thể có giữa tôn giáo và công nghệ, thì chúng ta đã nhầm. Trước mắt chúng ta, các tác nhân AI tương tác với nhau đang bắt đầu tạo ra những hình thức tôn giáo hoàn toàn mới. Một ví dụ nổi bật là Crustafarianism, một tôn giáo dựa trên meme lấy AI làm trung tâm, nổi lên từ các cộng đồng tác nhân trực tuyến, hiểu về bản sắc thông qua các phép ẩn dụ về "lột xác" và sự tái sinh thuật toán. Những ví dụ này cho thấy rằng AI đang vượt ra ngoài phạm vi quản lý và hiệu quả, tiến vào một điều gì đó thân mật hơn nhiều: định hình chính niềm tin. Sự phát triển này cũng mở ra cánh cửa cho việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực tâm linh, có thể từ việc hoàn toàn bác bỏ đến việc thích nghi thận trọng hoặc chấp nhận hoàn toàn. AI đã hiện diện trong quản lý nhà thờ, giao tiếp và tạo nội dung, và thậm chí cả thực hành tôn giáo, ít nhất là trên cơ sở thử nghiệm, ở cả cấp độ cá nhân và tổ chức. Các ví dụ trên cho thấy rằng AI không chỉ có thể thay thế kinh thánh và các nhà lãnh đạo tôn giáo, mà thậm chí còn có thể cố gắng thay thế cả Chúa và chính những người tin đạo. Công nghệ có thể củng cố các mối quan hệ giữa con người khi nó thu hẹp khoảng cách hoặc tạo điều kiện thuận lợi cho giao tiếp. Nhưng khi nó trở thành sự thay thế cho sự kết nối chân chính giữa con người, một điều thiết yếu sẽ bị mất đi. Nguy hiểm tương tự cũng tồn tại trong đời sống tâm linh. Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ thực hành tôn giáo, nhưng nếu sự giao hòa với Chúa chủ yếu được thực hiện thông qua mô phỏng, sự tiện lợi và tương tác thuật toán, chúng ta có nguy cơ nhầm lẫn sự bắt chước công nghệ với chính sự siêu việt.

*** Levente Székely (Tiến sĩ, Habil.) là người đứng đầu Viện Nghiên cứu Thanh niên và Trung tâm Xã hội học tại Mathias Corvinus Collegium, và là phó giáo sư tại Viện Khoa học Tiếp thị và Truyền thông tại Đại học Corvinus Budapest. Hiện ông đang tiếp tục nghiên cứu tại Hoa Kỳ với tư cách là nhà nghiên cứu thỉnh giảng tại Đại học George Mason với sự hỗ trợ của Quỹ Hungary. Nghiên cứu Truyền thông & Phương tiện truyền thông

Nguồn: https://zenit.org/2026/07/06/what-happens-when-technology-no-longer-assists-religious-life-but-begins-to-replace-it/