Phân định Thần Khí theo thánh Phanxicô
PHÂN ĐỊNH THẦN KHÍ THEO THÁNH PHANXICÔ
I. “XÁC THỊT” VÀ “THẦN KHÍ” TRONG TƯ TƯỞNG THÁNH PHANXICÔ
Trong tư tưởng của thánh Phanxicô, khái niệm "xác thịt" (caro/corpus) và "Thần Khí" (spiritus) tạo thành một sự đối lập cốt lõi, xuyên suốt các Huấn ngôn và linh đạo của ngài.
Dựa trên nền tảng Kinh Thánh, thánh nhân sử dụng sự phân biệt này không chỉ để chỉ thể lý và tâm linh, mà còn mang ý nghĩa thần học sâu sắc về hai lăng kính nhận thức và hai thái độ sống đối lập nhau,.
1. Hai lăng kính nhận thức thực tại
Cái nhìn của "xác thịt": Là cái nhìn bề ngoài, phàm tục và tự nhiên. Bằng con mắt xác thịt, người đương thời chỉ thấy Chúa Giêsu là một người thợ mộc bình thường ở Nagiarét, và đối với Bí tích Thánh Thể, họ cũng chỉ thấy bánh và rượu vật chất. Trong đời sống thường nhật, cái nhìn xác thịt khiến con người bị đánh lừa: họ "thấy khó khăn mà không thấy cơ hội để trưởng thành; thấy thập giá mà không thấy tình yêu; thấy người khác có khuyết điểm mà không thấy hình ảnh Thiên Chúa nơi họ".
Cái nhìn của "Thần Khí": Là con mắt của đức tin (con mắt thiêng liêng). Chỉ nhờ Thần Khí, các tông đồ mới nhận ra thần tính của Chúa Giêsu, và người tín hữu mới nhìn thấu qua lớp vỏ bánh rượu để tin nhận sự hiện diện thực sự của Mình Máu Thánh Chúa. Thánh nhân đúc kết nguyên tắc nhận thức này bằng Lời Chúa: "Thần Khí mới làm cho sống, chứ xác thịt chẳng có ích gì".
2. Bản chất nội tâm: Sự đối kháng giữa cái tôi và ân sủng
"Xác thịt" là cái tôi ích kỷ: Trong ngôn ngữ của thánh Phanxicô, "xác thịt" (hay thân xác) chủ yếu ám chỉ toàn thể con người đang hướng về bản thân, xa rời Thiên Chúa, bị chi phối bởi sự ích kỷ và cái tôi kiêu hãnh. Xác thịt được coi là "kẻ thù" nguy hiểm nhất nằm ngay dưới quyền mỗi người, luôn xui khiến người ta phạm tội.
Chống lại điều lành và tìm kiếm hư danh: Thánh nhân khẳng định "xác thịt lúc nào cũng chống lại mọi điều lành". Bản chất của xác thịt là sự tự tôn; nó luôn tìm cách gán những ân huệ, những điều tốt lành mà Thiên Chúa làm nơi mình thành công trạng cá nhân để hãnh diện và tìm kiếm hư danh. Hơn nữa, tinh thần của xác thịt thường ham muốn và quan tâm nhiều đến lời lẽ khoe khoang, thích sự đạo đức bề ngoài cho người ta thấy, nhưng lại ít chú trọng đến việc làm và sự thánh thiện bên trong tâm hồn.
II. PHÂN ĐỊNH THẦN LOẠI
Đối với Thánh Phanxicô, việc "biện phân thần loại" (phân định Thần Khí: phân định xem một ý hướng, một hành động hay một con người có thực sự thuộc về Thần Khí hay không !) không dựa trên những hiện tượng kỳ bí, mà được đánh giá qua những thái độ nội tâm và cách hành xử rất cụ thể trong đời sống huynh đệ.
Sự phân định này luôn xoay quanh cuộc chiến nội tâm giữa "Thần Khí" (sự hướng về Thiên Chúa) và "xác thịt" (cái tôi ích kỷ, sự tự phụ).
Để nhận biết một người có đang nhìn và sống bằng "Thần Khí Chúa" hay không, thánh Phanxicô đã đưa ra những tiêu chuẩn biện phân rất rõ ràng và sắc bén, đặc biệt được đúc kết trong Huấn ngôn 12 mang tựa đề "Làm sao nhận biết Thần Khí Chúa?"
1. Phản ứng trước những việc tốt lành: Tự hạ hay Tự tôn?
Trong Huấn ngôn 12, thánh Phanxicô đưa ra dấu chỉ quyết định nhất để nhận biết Thần Khí Chúa: đó là cách một người phản ứng khi được Thiên Chúa dùng để làm một việc lành.
Thuộc về xác thịt: Nếu "xác thịt" của người ấy tự tôn mình lên, kiêu hãnh vì những thành quả đạo đức hay kiến thức mình đạt được, thì đó không phải là Thần Khí, vì xác thịt luôn chống lại mọi điều lành.
Thuộc về Thần Khí: Người có Thần Khí sẽ không kiêu ngạo, mà càng làm nhiều việc tốt, họ lại càng tự xem mình là xấu xa và hèn mọn hơn mọi người khác.
2. Khả năng nhìn thấu suốt thực tại (bằng Con mắt đức tin)
Việc phân định còn nằm ở lăng kính mà người đó dùng để nhìn thế giới.
Thuộc về xác thịt: Con mắt xác thịt chỉ nhìn thấy bề ngoài, thấy Đức Giêsu như một người phàm, thấy Bí tích Thánh Thể chỉ là bánh rượu vật chất. Trong đời sống, cái nhìn này chỉ thấy thập giá, khó khăn và khuyết điểm của anh em.
Thuộc về Thần Khí: Thần Khí ban cho con người "con mắt thiêng liêng" để thấu hiểu các thực tại thần linh. Người sống theo Thần Khí sẽ nhận ra sự hiện diện thực sự của Chúa Kitô trong Bí tích Bàn thờ, nhận ra tình yêu trong đau khổ và thấy hình ảnh Thiên Chúa nơi những người bé mọn. Thánh nhân đúc kết: "Thần Khí mới làm cho sống, chứ xác thịt chẳng có ích gì".
3. Sự quy hướng vinh quang: Tìm hư danh hay dâng trả cho Thiên Chúa?
Thuộc về xác thịt: Kẻ bị xác thịt chi phối thường thích dùng lời lẽ để khoe khoang những hiểu biết hay ân huệ mình có nhằm mong được thiên hạ khen thưởng. Hơn nữa, nếu họ ganh tị với người khác về điều tốt lành mà Thiên Chúa làm nơi anh em, họ đang mắc tội phạm thượng với chính Đấng Tối Cao.
Thuộc về Thần Khí: Người có Thần Khí Chúa biết cất giữ như một kho báu trong lòng những bí mật của Chúa. Họ dùng lời nói và gương sáng để dâng trả mọi vinh dự và điều thiện hảo về cho Thiên Chúa Tối Cao, vì nhận thức rõ mọi sự tốt lành đều thuộc về Người.
4. Thái độ trước nghịch cảnh: Bình an hay Rối loạn?
Thánh Phanxicô đánh giá Thần Khí qua cách con người đối diện với sự trái ý.
Thuộc về xác thịt: Khi bị mất chức quyền, bị lấy đi tài sản, hay khi có người làm ngược ý mình, nếu một người tỏ ra tức giận, xáo trộn nội tâm hay oán hờn, điều đó bộc lộ họ đang bị xác thịt và ý riêng chi phối.
Thuộc về Thần Khí: Ở đâu có Thần Khí (được thể hiện qua sự nhẫn nại, khiêm nhường, an tĩnh), ở đấy không có nóng giận và rối loạn. Người tôi tớ có Thần Khí sẽ giữ được sự bình an chân thật của tâm hồn, vui vẻ chịu đựng sự bách hại, và thậm chí yêu thương kẻ thù vì lòng mến Chúa.
5. Sự từ bỏ ý riêng để vâng phục
Thuộc về xác thịt: Viện cớ thấy "điều tốt hơn" để từ chối vâng lời, khăng khăng bám víu vào ý riêng là dấu hiệu của việc thiếu Thần Khí, tựa như "kẻ giữ túi tiền" chứa đầy sự ương ngạnh.
Thuộc về Thần Khí: Người có Thần Khí sẵn sàng hiến dâng những ý định tốt đẹp của mình cho Thiên Chúa để hăng hái thực thi ý bề trên (vâng phục vì đức mến). Họ thà chịu bách hại chứ không lìa bỏ anh em, trừ khi mệnh lệnh đó đi ngược lại với lương tâm và linh hồn mình.
Tóm lại, sự phân định Thần Khí theo thánh Phanxicô là một bài kiểm tra nghiêm ngặt về sự hoán cải nội tâm. Nếu mọi suy nghĩ và hành động của bạn dẫn đến sự khiêm hạ tột cùng, sự vâng phục, lòng bình an và việc dâng mọi vinh quang cho Chúa, thì đó là tác động của Thần Khí. Ngược lại, nếu nó khơi dậy thói tự mãn, sự bất an, mong cầu danh vọng hay bất tuân, thì đó chắc chắn là sự xúi giục của "xác thịt".
III. PHÂN ĐỊNH “Ý CHÚA” VÀ “Ý RIÊNG”
Ranh giới giữa "ý định tốt lành" và "ý riêng" (cái tôi ương ngạnh) thường rất mong manh và dễ đánh lừa chúng ta. Nhiều khi, một ý muốn do xác thịt xúi giục lại được ngụy trang dưới vỏ bọc của một ước muốn đạo đức, thánh thiện. Trong linh đạo của thánh Phanxicô, đặc biệt trong các Huấn ngôn, chúng ta có thể phân biệt hai thực tại này qua các dấu chỉ qua thử thách sau đây:
1. Thử thách qua sự vâng phục: Sẵn sàng buông bỏ hay cố chấp?
Sự khác biệt bộc lộ rõ nhất khi ý định của bạn đối nghịch với mệnh lệnh của bề trên hay hoàn cảnh khách quan. Trong thực tế, bề dưới thường có thể nhận thấy những việc làm khác có vẻ "tốt và ích lợi cho linh hồn mình hơn" những điều bề trên truyền dạy.
Là ý riêng: Nếu tôi dùng cái "điều tốt hơn" đó làm cớ để ngoảnh mặt lại, từ chối vâng lời, thì ước muốn đạo đức đó lập tức biến thành ý riêng độc hại. Thánh Phanxicô ví kẻ vịn cớ này như con chó "quay về với cái họ đã mửa ra", và hành động bất tuân đó biến họ thành kẻ sát nhân làm hư mất linh hồn anh em.
Là ý Chúa: Nếu đó thực sự là sự soi sáng của Thần Khí, người tu sĩ sẽ sẵn sàng hiến dâng những ý định tốt đẹp đó cho Thiên Chúa như một của lễ hy sinh và hăng hái thực thi ý bề trên. Việc tự nguyện "đánh bại ước muốn của mình" bằng lưỡi gươm lệnh truyền chính là minh chứng cho một ý định tốt lành đã được thanh luyện.
2. Thử thách qua thái độ đón nhận thành quả: Tự tôn hay tự hạ?
Cách chúng ta phản ứng khi thực hiện thành công một ý định tốt cũng là thước đo để phân biệt.
Là ý riêng: Theo Huấn ngôn 2, kẻ bị ý riêng chi phối sẽ biến các ân huệ thành công trạng cá nhân. Họ là người "đề cao mình lên về các điều thiện hảo Chúa nói và làm nơi mình". Khi xem sự tốt lành Thiên Chúa làm nơi mình là thành tựu của bản thân để tự hào, họ đã ăn "trái cây cho biết điều ác" và làm hư hỏng ân huệ đó.
Là ý Chúa: Trong Huấn ngôn 12, thánh nhân dạy rằng dấu hiệu để nhận biết một người có Thần Khí Chúa là khi Chúa dùng họ làm việc lành, "xác thịt" (cái tôi) của họ không hân hoan tự tôn. Trái lại, họ càng tự xem mình là hèn mọn, xấu xa và bất xứng hơn mọi người khác.
3. Thử thách qua sự bình an nội tâm: Nổi giận hay an tĩnh?
Ý định của Chúa luôn mang lại sự bình an nội tâm sâu thẳm, trong khi ý riêng sinh ra sự bối rối và xáo trộn.
Là ý riêng: Nếu việc theo đuổi một "ý định tốt" khiến bạn trở nên tức giận, rối loạn tâm trí hay đánh mất sự bình tĩnh khi gặp cản trở, khi bị xúc phạm, hay khi tuột mất một cơ hội (như mất chức vụ), thì đó là dấu hiệu bạn đang bám víu vào ý riêng và coi dự định đó là tài sản của cá nhân mình.
Là ý Chúa: Kẻ thật sự làm theo ý Chúa là "người tôi tớ không giữ lại cho mình điều gì" và "không nao núng về bất cứ điều gì". Dù dự định tốt đẹp bị hủy bỏ, họ vẫn giữ được sự nhẫn nại và khiêm nhường để vượt qua sự nóng giận và rối loạn.
4. Thử thách qua sự phô trương: Thích nói hay thích làm?
Là ý riêng: Kẻ để cho xác thịt và ý riêng chi phối thường quan tâm đến lời lẽ hơn là việc làm. Họ thích dùng lời lẽ khoe khoang những hiểu biết hay những điều tốt lành Chúa tỏ cho mình để mong được thiên hạ khen thưởng và tán dương.
Là ý Chúa: Người sống theo ý Chúa sẽ cất giữ như một kho báu trong lòng những bí mật và của tốt lành ấy, không phô trương cho thiên hạ biết, mà dùng hành động cụ thể để dâng trả vinh quang về cho Đấng Tối Cao là Đấng sở hữu mọi điều thiện hảo.
Tóm lại, một ý định dù mang vẻ ngoài đạo đức, thánh thiện đến đâu, nhưng nếu nó sinh ra sự bất tuân, lòng tự phụ, sự bối rối tức giận, hoặc mong cầu hư danh, thì đó đích thị là ý riêng. Ý định tốt lành thực sự của Thiên Chúa luôn dẫn con người đến sự vâng phục trọn vẹn, lòng khiêm hạ tột cùng, sự bình an nội tâm và sự phục vụ âm thầm.
Anselm ofm
