BÁNH MOSTACCIOLI VÀ TÌNH BẠN CUỐI ĐỜI

CỦA THÁNH PHANXICÔ ASSISI VÀ BÀ JACOPA DE’ SETTESOLI

Trong những ngày cuối đời của Thánh Phanxicô Assisi, khi thân thể ngài đã suy yếu vì bệnh tật và biết rằng giờ từ giã trần thế đang đến gần, có một câu chuyện nhỏ nhưng rất cảm động được các nguồn Phan Sinh cổ lưu truyền: câu chuyện về bà Jacopa de’ Settesoli (Giacôba) và món bánh mà thánh nhân yêu thích.

Bà Giacôba là một phụ nữ quý tộc người Rôma và là một người bạn thân thiết của Thánh Phanxicô. Bà đã quen biết và giúp đỡ ngài trong những lần Phanxicô đến Rôma. Vì mối tình huynh đệ đặc biệt ấy, Phanxicô gọi bà bằng một cái tên trìu mến và khác thường: “Frate Jacopa” – “Anh Giacôba”.

Bức thư gửi bà Giacôba

Các nguồn Phan Sinh cho biết rằng chỉ vài ngày trước khi qua đời, Thánh Phanxicô đã muốn gửi một lá thư cho bà Giacôba. Tôma Xêlanô, trong tác phẩm Tractatus de Miraculis, thường được trích dẫn là 3Cel, kể rằng Phanxicô nhờ các anh em viết thư và bảo bà hãy mau chóng rời Rôma để đến Assisi nếu còn muốn gặp ngài khi ngài đang sống.

Theo các nhà nghiên cứu, bức thư này có thể đã được soạn vào khoảng từ ngày 28 tháng 9 đến đầu tháng 10 năm 1226, tức chỉ ít ngày trước khi Phanxicô qua đời vào tối ngày 3 tháng 10.

Nội dung lời nhắn của Phanxicô rất cụ thể. Ngài muốn bà Giacôba mang đến những vật dụng cần thiết cho những giờ phút cuối cùng và cho việc mai táng: một tấm vải màu tro, nến sáp, một tấm vải mỏng để phủ mặt, một chiếc gối nhỏ kê đầu và đặc biệt là món ăn mà ngài vẫn thường ưa thích.

Tôma Xêlanô thuật lại: “Người phụ nữ thánh thiện đã mang đến tất cả những gì cần thiết để tẩm liệm cha thánh, như đã được ghi trong lá thư mà người bảo các anh em viết: một tấm khăn màu tro, nhiều nến sáp, một tấm vải mỏng để phủ mặt, một chiếc gối nhỏ kê đầu và món ăn mà thánh nhân hằng ưa thích.” (3Cel 37–38)

Nhưng một điều đặc biệt đã xảy ra: bức thư còn chưa kịp được gửi đi thì bà Giacôba đã đến Assisi. Bà mang theo chính những thứ mà Phanxicô đã định nhờ bà đem đến.

Món bánh của bà Giacôba

Theo các nguồn Phan Sinh, món bánh mà Phanxicô nhớ đến trong những ngày cuối đời được làm bằng hạnh nhân, đường hoặc mật ong cùng một số nguyên liệu khác.

Trong bản văn Latinh, món ăn này được gọi là mortariolum, có thể liên quan đến cách chế biến trong đó các nguyên liệu được nghiền hoặc giã trong mortaio – chiếc cối. Trong truyền thống Ý, món bánh này thường được gọi là mostacciolo, số nhiều là mostaccioli.

Compilatio Assisiensis kể rằng bà Giacôba đã chuẩn bị món bánh cho Phanxicô, nhưng lúc ấy bệnh tình của ngài đã quá nặng nên ngài chỉ có thể nếm một chút trước khi sức lực hoàn toàn suy kiệt.

Ngày nay tại Assisi vẫn còn truyền thống làm Mostaccioli di San Francesco. Đó là những chiếc bánh quy thường có hình thoi, được làm từ những nguyên liệu đơn giản như bột, mật ong, hạnh nhân và mosto d’uva – nước nho mới ép. Thành phần mosto cũng được truyền thống hiện nay liên hệ với tên gọi mostaccioli.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa công thức hiện đại và chứng từ lịch sử. Các nguồn Phan Sinh cổ nói đến hạnh nhân, đường hoặc mật ong cùng những thành phần khác, nhưng không lưu lại cho chúng ta một công thức hoàn chỉnh và cũng không xác định chắc chắn rằng mosto d’uva đã có mặt trong chính món bánh bà Giacôba làm cho Phanxicô năm 1226. Vì vậy, những chiếc Mostaccioli di San Francesco ngày nay nên được hiểu như sự tiếp nối của một truyền thống lâu đời hơn là bản sao chính xác của công thức thế kỷ XIII.

Một chiếc bánh nhỏ và một tình bạn lớn

Đằng sau món bánh nhỏ bé ấy là một câu chuyện lớn về tình bạn, sự quan tâm và tình huynh đệ. Vào những giờ phút cuối cùng, Phanxicô không tìm kiếm một món ăn sang trọng. Ngài nhớ đến một hương vị quen thuộc, gắn với một người bạn đã từng chăm sóc mình.

Như một sự tâm giao đặc biệt giữa hai người bạn, bà Giacôba dường như đã cảm nhận được hoàn cảnh và ước muốn của Thánh Phanxicô ngay cả trước khi nhận được lời nhắn. Bà lên đường đến Assisi, mang theo những thứ ngài cần và cả món bánh quen thuộc mà bà từng làm cho ngài.

Chi tiết ấy khiến câu chuyện trở nên đặc biệt cảm động: trong những giờ phút cuối đời, tình bạn giữa Phanxicô và bà Giacôba dường như không còn cần đến nhiều lời, nhưng được diễn tả qua sự thấu hiểu, sự hiện diện và một món quà hết sức giản dị.

Vì thế, mostaccioli không chỉ là một món bánh trong truyền thống ẩm thực của Assisi. Trong ký ức Phan Sinh, nó còn trở thành dấu chỉ nhỏ bé của một tình bạn chân thành: một chút ngọt ngào được mang đến bên giường của Người Nghèo thành Assisi trong những ngày cuối cùng của cuộc đời ngài.

Biên soạn: Phêrô Lê Minh Hải, OFM

Nguồn tham khảo

Tôma Xêlanô, Tractatus de Miraculis Sancti Francisci (3Cel), 37-39.

Compilatio Assisiensis / Legenda Perugina, các trình thuật về những ngày cuối đời của Thánh Phanxicô.

Fonti Francescane, các đoạn liên quan đến Jacopa de’ Settesoli và những ngày cuối đời của Thánh Phanxicô.

Porziuncola – Frati Minori, “Il Dolce Conforto di Frate Jacopa – I Mostaccioli”.

Basilica di San Francesco in Assisi – Sacro Convento, các tài liệu về Jacopa de’ Settesoli.

Visit Assisi – Comune di Assisi, giới thiệu về Mostaccioli trong truyền thống ẩm thực Assisi.

Tác Phẩm Thánh Phanxicô Assisi, Tỉnh Dòng Thánh Phanxicô Việt Nam, lưu hành nội bộ.