KHIÊM NHƯỜNG VÀ NGHÈO KHÓ:
HÀNH TRÌNH TỰ HỦY ĐỂ PHỤC VỤ
THEO TINH THẦN THÁNH PHANXICÔ ASSISI

Trong dòng chảy lịch sử Kitô giáo, Thánh Phanxicô Assisi hiện thân như một biểu tượng rực rỡ nhất về sự từ bỏ và lòng mến khách. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn ngài như một người yêu thiên nhiên hay một người hành khất đơn thuần, chúng ta sẽ bỏ lỡ cốt lõi thần học sâu sắc mà ngài đã để lại. Đoạn văn trong văn bản Luật Tiên khởi (Bản Luật không sắc chỉ) không chỉ là những quy định hành chính cho một dòng tu, mà là một bản tuyên ngôn về lối sống: một sự đảo ngược hoàn toàn các giá trị thế gian thông qua hai lăng kính Khiêm nhường (Humilitas) và Nghèo khó (Paupertas).

“Anh em hãy cố gắng bước theo sự khiêm nhường (humilitas) và khó nghèo (paupertas) của Chúa chúng ta Giêsu Kitô; và hãy nhớ rằng chúng ta không được có gì khác trên trần gian này ngoại trừ, như Tông đồ [Phaolô] nói: ‘Miễn là có cơm ăn áo mặc, thì hãy lấy thế làm đủ’ (1 Tm 6,8). Và họ phải vui mừng khi thấy mình ở giữa những kẻ bị coi là hèn hạ và khinh bỉ, ở giữa người nghèo, kẻ yếu đuối, bệnh tật, phong hủi, và những người ăn xin bên vệ đường.”

1. Nền tảng Kitô học:
Nghèo khó và Khiêm nhường bắt nguồn từ Đức Kitô

Điểm đột phá quan trọng nhất trong đoạn văn là việc xác định rằng nghèo khó và khiêm nhường không bắt đầu từ con người, mà bắt đầu từ Thiên Chúa. Thánh Phanxicô không cổ vũ sự nghèo khó như một hình thức khổ chế tự thân để tìm kiếm sự trọn lành cá nhân. Ngài chọn nghèo khó vì Đức Kitô đã nghèo khó.

Sự tự hủy (Kenosis) của Thiên Chúa

Trong văn bản Luật Tiên khởi, lần đầu tiên thuật ngữ paupertas xuất hiện gắn liền với danh thánh Giêsu Kitô. Đây là một bước ngoặt thần học. Sự nghèo khó của Phanxicô là một sự "họa lại" mầu nhiệm Nhập Thể. Ngôi Lời đã từ bỏ vinh quang Thiên Chúa để mặc lấy thân phận con người yếu đuối.

Khi nói về sự nghèo khó của Đức Kitô, Phanxicô muốn nhấn mạnh rằng: Thiên Chúa không đến với thế giới bằng quyền lực hay sự giàu sang, Người đến bằng sự trống rỗng. Vì vậy, đối với người anh em hèn mọn, nghèo khó không phải là một gánh nặng, mà là một ân sủng để được trở nên giống Đấng mình yêu mến.

2. Humilitas: Khiêm nhường như một lựa chọn xã hội

Thông thường, khi nói đến khiêm nhường, người ta hay nghĩ đến một thái độ nội tâm, sự nhún nhường hay không kiêu ngạo. Nhưng theo tinh thần Phanxicô và đoạn văn nêu trên, Humilitas mang một ý nghĩa xã hội và chính trị mạnh mẽ.

Sự "đi xuống" và căn tính của người "Hèn mọn"

Thuật ngữ Humilitas có gốc từ humus (đất). Khiêm nhường là trở nên gần với đất, trở nên thấp bé. Trong bối cảnh xã hội thời bấy giờ, khi các tầng lớp xã hội được phân chia nghiêm ngặt, Thánh Phanxicô đã chọn tên cho dòng tu là "Anh em Hèn mọn" (Ordo Fratrum Minorum).

Sự khiêm nhường ở đây không chỉ là cảm xúc, mà là một vị trí đứng:

• Chọn ở giữa những người hèn mọn: Đức Kitô đã chọn sống giữa những người bị loại trừ, những người phong cùi, những người thu thuế.

• Sự đi xuống: Các anh em không tìm cách leo cao trên thang bậc xã hội hay Giáo hội. Họ chọn "đi xuống" để hiện diện với những con người nhỏ bé nhất.

Đây là một sự phản kháng ôn hòa đối với cơ cấu quyền lực. Khiêm nhường chính là sự từ bỏ đặc quyền để đứng cùng hàng ngũ với những người không có quyền.

3. Paupertas: Nghèo khó là sự công bằng trong tạo thành

Đoạn văn đã mở rộng định nghĩa về nghèo khó vượt ra ngoài việc "không có tiền bạc". Paupertas được hiểu như một lối sống công bằng trong việc sử dụng tạo thành.

Từ bỏ quyền sở hữu để trả lại sự tự do cho vạn vật

Đối với Thánh Phanxicô, nguồn gốc của bạo lực và sự bất công chính là lòng tham và sự chiếm hữu. Khi chúng ta nói "đây là của tôi", chúng ta bắt đầu xây tường thành để bảo vệ nó, và từ đó xung đột nảy sinh.

Nghèo khó Phanxicô không đơn thuần là thiếu thốn vật chất, mà là trạng thái không sở hữu (sine proprio). Việc không sở hữu giúp con người nhận ra rằng mọi sự đều là quà tặng của Thiên Chúa. Hoa trái của đất trời không thuộc về riêng ai, chúng thuộc về tất cả mọi người theo nhu cầu.

Công bằng và bác ái

Sự nghèo khó này mang tính ngôn sứ: nó nhắc nhở rằng trái đất có đủ cho nhu cầu của mọi người, nhưng không đủ cho lòng tham của bất cứ ai. Khi một người tích trữ quá mức cần thiết, họ đang trực tiếp lấy đi phần sống của người khác. Vì vậy, nghèo khó chính là hành vi trả lại sự công bằng cho trật tự tạo hóa.

4. "Sống đơn giản để người khác có thể sống"

Câu nói "To live simply so that others can simply live" (Sống đơn giản để người khác có thể đơn giản mà sống) là sự đúc kết tuyệt vời cho tinh thần nghèo khó hiện đại.

Một lựa chọn luân lý và thiêng liêng

Sự nghèo khó tiên khởi không phải là một trạng thái vật chất bị cưỡng bách (như người nghèo khổ vì hoàn cảnh), mà là một sự lựa chọn tự nguyện.

• Về mặt luân lý: Đó là sự tiết chế tiêu dùng, từ bỏ lối sống xa hoa để chia sẻ nguồn lực.

• Về mặt thiêng liêng: Đó là sự trống rỗng để Thiên Chúa có thể lấp đầy.

Trong thế giới hiện đại đầy rẫy sự lãng phí, tinh thần này mời gọi chúng ta xem xét lại mối quan hệ của mình với vật chất. Mỗi quyết định mua sắm, mỗi thói quen sinh hoạt đều mang tính đạo đức: liệu lối sống của tôi có đang bóp nghẹt cơ hội sống của người khác ở bên kia bán cầu hay không?

5. Tầm ảnh hưởng và ứng dụng thực tiễn trong đời sống hôm nay

Sứ điệp về khiêm nhường và nghèo khó của Thánh Phanxicô, qua đoạn văn Luật Tiên khởi, vẫn còn nguyên giá trị lay động trong thế kỷ 21.

Đối diện với chủ nghĩa tiêu thụ

Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên mà giá trị con người thường được đo bằng những gì họ sở hữu. Thánh Phanxicô thách thức quan niệm đó bằng cách khẳng định rằng: con người chỉ thực sự là chính mình khi họ trút bỏ được những "lớp vỏ" vật chất và danh vọng.

Sinh thái toàn diện (Laudato Si')

Giáo hoàng Phanxicô, trong thông điệp Laudato Si', đã mượn chính tinh thần của vị thánh nghèo Assisi để nói về việc chăm sóc "Ngôi nhà chung". Nghèo khó trong việc sử dụng tạo thành chính là chìa khóa để cứu vãn môi trường. Khi chúng ta tôn trọng hoa trái đất trời như những quà tặng chung, chúng ta sẽ ngừng khai thác cạn kiệt thiên nhiên.

Xây dựng cộng đoàn huynh đệ

Khiêm nhường (Humilitas) giúp chúng ta phá bỏ những rào cản của định kiến và sự tự cao. Để có một xã hội hòa bình, chúng ta cần những con người dám "đi xuống", dám lắng nghe và phục vụ những người yếu thế nhất thay vì tìm cách thống trị họ.

Kết luận

Tóm lại, nghèo khó và khiêm nhường theo thánh Phanxicô Assisi không phải là những khái niệm trừu tượng hay những hình thức hành xác tiêu cực. Đó là một lối sống mang tính Kitô tâm điểm, lấy Đức Kitô làm mẫu mực.

• Khiêm nhường là chọn đứng về phía những người bị bỏ rơi.

• Nghèo khó là chọn sống công bằng và sẻ chia để bảo vệ sự sống của mọi người.

Bài học từ Luật Tiên khởi nhắc nhở chúng ta rằng: sự nghèo khó đích thực không làm con người trở nên khốn khổ, trái lại, nó mang đến một sự tự do tự tại. Đó là sự tự do của những người không còn gì để mất nhưng lại có tất cả trong Thiên Chúa. Lời mời gọi "sống đơn giản để người khác có thể sống" hôm nay vẫn vang vọng như một lời nhắc nhở về trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với cộng đồng và đối với chính ơn gọi làm người của mình.

Chỉ khi dám trút bỏ cái tôi ích kỷ và những sở hữu dư thừa, chúng ta mới thực sự bước đi trên con đường mà Đức Kitô đã đi – con đường của tình yêu, sự tự hủy và sự sống viên mãn.

Phan Du Sinh