THÁNH PHANXICÔ ASSISI VÀ VŨ TRỤ TẠO THÀNH:
BẢN ANH HÙNG CA VỀ TÌNH HUYNH ĐỆ VẠN VẬT

Dẫn nhập: Vị Thánh của Hệ sinh thái Toàn diện

Trong lịch sử linh đạo Công giáo, hiếm có vị thánh nào thiết lập được một mối thâm tình mãnh liệt và thuần khiết với thiên nhiên như Thánh Phanxicô Assisi. Ngài không nhìn thế giới như một kho tài nguyên để khai thác, cũng không coi vạn vật là những thực thể vô tri. Đối với “Gã khờ của Thiên Chúa”, vũ trụ là một đại gia đình, nơi mỗi tạo vật đều mang hơi thở của Đấng Tạo Hóa. Bài viết này sẽ đi sâu vào nhãn quan độc đáo của Ngài qua ba trục lộ chính: ngôn ngữ huynh đệ, tinh thần vâng phục của tạo hóa và sự hòa hợp giữa các yếu tố đối lập.

1. "Anh" và "Chị": Ngôn ngữ của lòng âu yếm và sự kính trọng tuyệt đối

Thánh Bônaventura, trong những dòng ghi chép đầy cảm hứng, đã hé lộ bí mật đằng sau cách xưng hô lạ lùng của Phanxicô: “Khi nghiệm thấy rằng tất cả thụ tạo đều có chung một nguồn gốc cuối cùng nơi Thiên Chúa, ngài cảm thấy tràn đầy sự âu yếm với tất cả. Vì thế, ngài đã gọi các tạo vật bé nhỏ nhất là anh em, là chị em.”

Từ chung nguồn gốc đến tình huynh đệ

Phanxicô không gọi "Anh Mặt Trời" hay "Chị Trăng" như một cách nhân cách hóa thi ca suông. Đó là một xác tín thần học. Nếu Thiên Chúa là Cha, thì mọi loài được tạo dựng bởi Ngài đều là con cái, và do đó, chúng là anh chị em của nhau. Hệ quả của nhãn quan này là một đôi mắt kinh ngạc và trầm trồ. Ngài từ chối biến thực tại thành đối tượng sử dụng hay thống trị. Thay vì "chiếm hữu", ngài chọn "chiêm ngưỡng".

Sự tế nhị trong từng bước chân

Lòng tôn trọng của Phanxicô đối với tạo hóa đạt đến mức độ vi tế mà người thời nay có thể coi là kỳ lạ, nhưng thực chất đó là đỉnh cao của sự hiệp thông:

• Với Nước và Đá: Khi rửa tay, ngài chọn chỗ để nước không bị dẫm đạp. Khi đi trên đá, ngài bước đi với lòng "sợ hãi và cung kính" vì lòng mến dành cho Đức Kitô – Đấng được gọi là "Đá Tảng". Ngài thậm chí còn khiêm hạ đến mức đọc trại câu Thánh vịnh thành: "Ngài đã đặt con lên cao, dưới chân tảng đá", tự xem mình nhỏ bé hơn cả thụ tạo vô tri.

• Với Cây cối và Hoa cỏ: Ngài căn dặn anh em đốn củi không được hạ hết cây, để sự sống vẫn tiếp tục. Ngài bảo anh làm vườn chừa đất cho cỏ dại mọc, vì cỏ dại cũng là chị em, cũng biết trổ hoa ngợi khen Chúa. Một góc vườn phải được dành cho hoa đẹp, để chúng "mời gọi mọi người ngợi khen Chúa".

Tất cả những cử chỉ ấy nói lên một thông điệp mạnh mẽ: Mỗi thụ tạo đều có giá trị tự thân. Chúng không tồn tại chỉ để phục vụ con người, mà tồn tại để cùng con người tạo nên một dàn hợp xướng ca tụng Chúa. Như lời các thụ tạo thầm thì với ngài: “Thiên Chúa đã dựng nên tôi cho bạn đấy, người ơi!”

2. Vũ trụ tạo thành: Những "Bậc thầy" về sự vâng phục và ca ngợi

Trong khi con người thường kiêu ngạo và phản nghịch, Phanxicô lại tìm thấy nơi các thụ tạo những mẫu gương tuyệt vời về lòng đạo đức. Ngài đã viết trong Huấn ngôn 5: “Vậy mà mọi thụ tạo dưới vòm trời, theo phương cách của chúng, đều phụng sự, nhận biết và phục tùng Đấng Tạo hóa hơn ngươi.”

Bài học từ những tạo vật nhỏ bé

Chúng ta thấy trong Đại Truyện của thánh Bonaventura, thiên nhiên luôn "nghe lời" Phanxicô vì ngài đã hoàn toàn nghe lời Thiên Chúa:

• Con chiên (Đại Truyện 8,7): Ngài yêu quý sự hiền lành của chúng, nhắc nhớ đến Chiên Thiên Chúa. Con chiên đi theo ngài, cùng ngài quỳ chầu trong nhà nguyện, như thể nó hiểu được mầu nhiệm thánh thiêng hơn cả con người.

• Đàn chim (Đại Truyện 8,9): Khi Phanxicô giảng cho chim, chúng đứng yên, không bay đi, cúi đầu lắng nghe. Ngài trách mình vì trước đây đã không giảng cho chúng, vì chúng biết đón nhận lời Chúa với lòng cung kính đến thế.

Ở đây, trật tự của vườn Địa Đàng được tái lập. Khi con người hòa giải với Thiên Chúa, muôn loài sẽ hòa giải với con người. Vũ trụ không còn là một nơi xa lạ hay đe dọa, mà là một ngôi thánh đường khổng lồ nơi mọi loài đang không ngừng "phụng sự và nhận biết" Đấng Tạo Hóa theo cách riêng của chúng.

3. Sự hòa hợp của các cặp đối lập: Triết lý "Âm Dương" trong linh đạo Phan Sinh

Một điểm đặc sắc trong nhãn quan của Phanxicô là sự cân bằng giữa các yếu tố đối lập. Dù không sử dụng thuật ngữ "Âm Dương" của phương Đông, nhưng tư tưởng của ngài lại gặp gỡ một cách kỳ diệu trong cách sắp đặt các cặp thụ tạo:

• Anh Mặt Trời (Dương) đối diện với Chị Mặt Trăng (Âm).

• Anh Gió (Dương/Động) hòa hợp với Chị Nước (Âm/Tĩnh).

• Anh Lửa (Dương/Nóng) song hành cùng Chị Đất/Mẹ Đất (Âm/Nhu).

Đối lập nhưng bổ túc, hòa hợp để tồn tại

Phanxicô không loại trừ cái nào. Ngài ngợi khen Chúa qua cả lửa dữ dội lẫn nước trong ngần, qua cả gió bão lẫn đất hiền lành. Ngài nhận ra rằng vũ trụ là một hệ thống chằng chịt những mối tương quan bổ túc cho nhau. Sự hòa hợp này không chỉ dừng lại ở các thực thể thiên nhiên, mà ngài còn đem nó vào trong đời sống nhân sinh.

Từ vũ trụ đến tâm hồn: Khúc ca của sự tha thứ

Trong Bài ca Anh Mặt Trời, sau khi ca ngợi các tinh tú và nguyên tố, Phanxicô đột ngột chuyển hướng sang con người:

“Ngợi khen Chúa, lạy Chúa tôi, vì những người biết thứ tha nhân danh tình yêu Chúa, và cam chịu bệnh tật, ưu phiền. Phúc cho ai chấp nhận trong an hoà...”

Đây chính là sự hòa hợp cao nhất: Hòa hợp giữa đau khổ và an bình, giữa xúc phạm và tha thứ. Nếu vũ trụ có thể hòa hợp giữa lửa và nước, thì con người cũng có thể hòa hợp giữa những giới hạn của thể xác (bệnh tật) và sự tự do của tâm linh (tha thứ). Đối với ngài, một người biết tha thứ cũng đẹp đẽ và rạng ngời như Anh Mặt Trời, một tâm hồn chịu đựng bệnh tật trong an hòa cũng dịu dàng như Chị Mặt Trăng.

Kết luận: Thông điệp cho thời đại hôm nay

Linh đạo của Thánh Phanxicô về vũ trụ tạo thành không phải là một sự lãng mạn viển vông, mà là một lối sống sinh thái tâm linh. Ngài mời gọi chúng ta:

1.     Thay đổi ngôn ngữ: Từ ngôn ngữ của "kẻ thống trị" sang ngôn ngữ của "người anh em".

2.     Thay đổi thái độ: Từ "sử dụng cạn kiệt" sang "chiêm ngưỡng và bảo tồn" (như việc chừa lại góc vườn cho cỏ dại).

3.     Thay đổi tâm thế: Tìm thấy sự hòa hợp trong nghịch cảnh, biến những yếu tố đối lập của cuộc đời thành bài ca chúc tụng.

Khi chúng ta biết gọi vạn vật là anh chị, khi chúng ta biết bước đi trên trái đất với lòng cung kính "dưới chân tảng đá", chúng ta không chỉ cứu lấy hành tinh này, mà còn cứu lấy chính linh hồn mình khỏi sự khô héo của lòng ích kỷ. Phanxicô đã sống như một thụ tạo giữa các thụ tạo, và đó là lý do ngài luôn "vui tươi cả bên trong lẫn bên ngoài".

Phan Du Sinh