Suy niệm Thứ Hai tuần VI Phục Sinh

(Ga 15,26-16,4)

“Đấng phát xuất từ Chúa Cha” (Ga 15,26)

Dẫn nhập

Trong toàn bộ Tin Mừng Gioan, Ga 15,26 là một trong những bản văn cô đọng nhưng có ảnh hưởng sâu rộng nhất đối với thần học Ba Ngôi của Kitô giáo: τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας ὃ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται (“Thần Khí sự thật phát xuất từ Chúa Cha”). Chính động từ ἐκπορεύεται (ekporeuetai – “phát xuất”) đã trở thành nền tảng cho một trong những cuộc tranh luận thần học lớn nhất giữa Kitô giáo Đông phương và Tây phương, đó là vấn đề Filioque (“và từ Chúa Con”). Tuy nhiên, nếu chỉ đọc Ga 15,26 như một “văn bản tranh luận tín lý”, người ta dễ đánh mất chiều sâu nguyên thủy của Gioan. Thật vậy, trong văn mạch Tin Mừng thứ tư, vấn đề không phải trước hết là việc định nghĩa siêu hình về nguồn gốc của Thánh Thần, nhưng là việc Ba Ngôi cùng hoạt động trong lịch sử cứu độ để làm chứng cho Đức Kitô. Vì thế, bài suy niệm này muốn khởi đi từ cuộc tranh luận Đông - Tây về Filioque, nhưng đồng thời quay trở về nền tảng Kinh Thánh của bản văn, nhằm khám phá điều mà Ga 15,26 mặc khải về tương quan giữa Chúa Cha, Đức Kitô và Thánh Thần.

I. Văn mạch của Ga 15,26–16,4

Ga 15,26-16,4 nằm trong diễn từ từ biệt của Đức Giêsu (Ga 13-17), ngay trước cuộc Thương Khó. Đây là thời điểm Đức Giêsu chuẩn bị ra đi, các môn đệ sắp phải đối diện với bách hại, và cộng đoàn đứng trước nguy cơ tan rã vì sợ hãi và thử thách. Chính trong bối cảnh ấy, Đức Giêsu loan báo về Đấng Bảo Trợ. Điều đáng chú ý là Thánh Thần không xuất hiện như một ý niệm trừu tượng hay một sức mạnh vô hình, nhưng như sự hiện diện tiếp nối của chính Đức Kitô giữa cộng đoàn. Ngài là Đấng bảo vệ các môn đệ trước thế gian thù nghịch, đồng thời là nguồn mạch làm phát sinh và nâng đỡ chứng tá của họ. Vì thế, thần học về Thánh Thần trong Tin Mừng Gioan luôn gắn chặt với Kitô học, bởi Thánh Thần làm chứng cho Đức Kitô; với Giáo Hội học, vì Ngài ở cùng cộng đoàn; và với thần học chứng tá, vì chính nhờ Thánh Thần mà các môn đệ có thể tiếp tục sứ mạng làm chứng giữa thế gian.

II. Phân tích ngữ học: “sai đi” và “phát xuất”

Ga 15,26 chứa hai động từ quan trọng: πέμπω (“sai đi”) và ἐκπορεύομαι (“phát xuất”). Hai động từ này mở ra hai chiều kích thần học khác nhau trong tương quan giữa Chúa Cha, Đức Kitô và Thánh Thần.

Trước hết, Đức Giêsu nói: “Thầy sẽ sai Người đến với anh em.” Động từ πέμπω (“sai đi”) diễn tả sứ mạng và hành động được sai vào lịch sử để thực hiện công trình cứu độ. Đây là bình diện của “nhiệm cục cứu độ”, nghĩa là cách Ba Ngôi hoạt động trong lịch sử nhằm cứu độ nhân loại. Điểm mới trong Ga 15,26 là chính Đức Giêsu trở thành chủ từ của động từ “sai đi”: “Thầy sẽ sai”. Trong Ga 14,26, chính Chúa Cha là Đấng sai Thánh Thần; còn ở đây, Đức Giêsu cũng tham dự vào việc sai phái ấy. Điều này cho thấy sau biến cố Phục Sinh, Đức Kitô tiếp tục hoạt động trong Hội Thánh qua Thánh Thần. Thánh Thần được sai đến để ở cùng các môn đệ, nâng đỡ cộng đoàn và tiếp tục công trình của Đức Giêsu trong thế gian.[1]

Tuy nhiên, Gioan không chỉ dùng động từ πέμπω (“sai đi”), mà còn dùng động từ ἐκπορεύεται (“phát xuất”): “Thần Khí sự thật phát xuất từ Chúa Cha.” Nếu “sai đi” diễn tả việc Thánh Thần được sai đến thế gian trong lịch sử cứu độ, thì “phát xuất” lại nói về tương quan sâu xa và đời đời của Thánh Thần với Chúa Cha ngay trong chính mầu nhiệm Thiên Chúa. Nói cách khác, động từ này không nói về sứ mạng của Thánh Thần, nhưng nói về nguồn gốc của Người nơi Chúa Cha. Gioan nhấn mạnh rằng nguồn gốc của Thánh Thần không ở nơi Đức Giêsu, nhưng “từ Chúa Cha”.[2] Chính vì thế, từ ἐκπορεύεται đã trở thành điểm trung tâm trong cuộc tranh luận thần học giữa Đông phương và Tây phương về vấn đề Filioque (“và từ Chúa Con”).

III. Ga 15,26 trong tranh luận thần học Đông - Tây về Filioque

1. Lập trường Đông phương

Thần học Đông phương đọc Ga 15,26 với điểm nhấn rằng Chúa Cha là nguồn gốc duy nhất của Ba Ngôi. Theo cách hiểu này, Chúa Con được sinh ra từ Chúa Cha, còn Thánh Thần phát xuất từ Chúa Cha. Vì thế, khi Gioan viết: “Thần Khí sự thật phát xuất từ Chúa Cha”, Đông phương hiểu câu này theo nghĩa chặt chẽ và trực tiếp: Thánh Thần phát xuất từ Cha, chứ không phát xuất từ Chúa Con.

Các Giáo phụ Hy Lạp như Basiliô Cả thành Xêdarê, Grêgôriô thành Nazianzô và Grêgôriô thành Nyssa đều nhấn mạnh rằng Chúa Cha là nguồn gốc duy nhất của Ba Ngôi. [3] Theo thần học Đông phương, nếu nói Thánh Thần phát xuất từ cả Cha và Con như từ hai nguồn, thì vai trò độc nhất của Chúa Cha sẽ không còn rõ ràng nữa. Vì thế, Đông phương không phủ nhận mối liên hệ giữa Chúa Con và Thánh Thần, nhưng muốn khẳng định rằng mọi sự trong Ba Ngôi đều bắt nguồn từ Chúa Cha.

2. Lập trường Tây phương

Trong truyền thống Tây phương, đặc biệt nơi Augustino, Thánh Thần thường được hiểu như dây liên kết tình yêu giữa Chúa Cha và Chúa Con.[4] Từ cách hiểu này, thần học Latinh dần thêm vào Kinh Tin Kính từ Filioque (“và từ Người Con”), nhằm diễn tả tương quan của Thánh Thần không chỉ với Chúa Cha mà còn với Chúa Con. Tuy nhiên, đối với thần học Tây phương cổ điển, việc thêm Filioque không có nghĩa là thiết lập hai nguồn thần tính khác nhau, nhưng nhằm nhấn mạnh sự hiệp nhất sâu xa giữa Cha và Con trong việc ban Thánh Thần. Nói cách khác, Thánh Thần phát xuất từ Chúa Cha, nhưng qua Chúa Con và trong sự hiệp thông với Chúa Con. Vì thế, trọng tâm của thần học Filioque không phải là chia tách nguồn thần tính, nhưng là bảo vệ sự hiệp nhất nội tại của Ba Ngôi trong mầu nhiệm tình yêu cứu độ.

IV. Vấn đề căn bản: Gioan có thật sự muốn giải thích hữu thể học Ba Ngôi không?

Đây là một điểm rất quan trọng trong việc giải thích Ga 15,26. Nhiều nghiên cứu hiện đại cho rằng nếu đọc bản văn này chỉ như một “định nghĩa tín lý” về Ba Ngôi, người ta dễ áp đặt lên Tin Mừng Gioan những cuộc tranh luận thần học xuất hiện ở giai đoạn sau của lịch sử Hội Thánh. Thật vậy, trong chính văn mạch Gioan, mục tiêu chính không phải là mô tả cấu trúc siêu hình hay hữu thể học của Ba Ngôi, nhưng là trình bày động thái mặc khải và hoạt động cứu độ của Thiên Chúa trong lịch sử.

Trong Ga 15,26, Chúa Cha được trình bày như nguồn cội, Chúa Con là Đấng sai Thánh Thần đến, còn Thánh Thần là Đấng làm chứng cho Đức Kitô. Toàn bộ chuyển động ấy không quy hướng về việc giải thích bản tính nội tại của Ba Ngôi theo ngôn ngữ triết học, nhưng hướng tới việc mặc khải Đức Kitô cho thế gian và dẫn con người bước vào hiệp thông với Thiên Chúa. Vì thế, trọng tâm của Gioan không nằm ở một hệ thống khái niệm trừu tượng, nhưng ở kinh nghiệm cứu độ: Ba Ngôi cùng hoạt động để đưa con người đến với chân lý và sự sống nơi Đức Kitô.

V. Thần học chứng tá: chìa khóa của bản văn

Điểm trung tâm của Ga 15,26 không nằm ở động từ “phát xuất”, nhưng ở sứ mạng của Thánh Thần: “Người sẽ làm chứng về Thầy.” Trong Tin Mừng Gioan, Thánh Thần không hướng về chính mình, nhưng luôn quy chiếu về Đức Kitô và tiếp tục công trình mặc khải của Người. Vì thế, thần học Ba Ngôi nơi Gioan không mang tính trừu tượng hay khép kín, nhưng mang tính năng động, cứu độ học và truyền giáo. Chúa Cha sai Chúa Con, Chúa Con ban Thánh Thần, và Thánh Thần dẫn con người đến với Đức Kitô để nhân loại được bước vào sự thật và sự sống. Như vậy, Ba Ngôi được mặc khải như chính Thiên Chúa đang tự thông ban mình cho con người trong lịch sử cứu độ.

Kết luận

 Ngày nay, nhiều cuộc đối thoại giữa Công giáo và Chính Thống nhìn nhận rằng Đông phương và Tây phương không hoàn toàn mâu thuẫn, nhưng đang nhấn mạnh hai chiều kích khác nhau của cùng một mầu nhiệm. Đông phương bảo vệ vai trò của Chúa Cha như nguồn thần tính duy nhất, trong khi Tây phương nhấn mạnh sự hiệp thông giữa Cha và Con trong việc ban Thánh Thần. Vì thế, Ga 15,26 không còn chỉ là một điểm tranh luận, nhưng có thể trở thành nền tảng cho một thần học hiệp thông và đối thoại đại kết.

Điều này cũng mang một ý nghĩa thiêng liêng rất sâu xa: nếu chính Ba Ngôi luôn sống trong hiệp thông yêu thương, thì các Kitô hữu cũng được mời gọi vượt qua chia rẽ để tiến tới hiệp nhất. Thánh Thần, Đấng phát xuất từ Chúa Cha và được Đức Kitô sai đến, không dẫn Hội Thánh vào chia rẽ, nhưng vào sự thật và sự hiệp thông trong tình yêu.

Paulus Long, OFM.

[1] x. SANTI GRASSO, Il Vangelo di Giovanni. Commento, esegetico e teologico, Città Nuova, Roma 2008, 629.

[2] x. SANTI GRASSO, Il Vangelo di Giovanni. Commento, esegetico e teologico, 629.

[3] x. GIULIO MASPERO, Rethinking the Filioque with the Greek Fathers, Grand Rapids, Michigan 2023, 124-191.

[4] x. GIULIO MASPERO, Rethinking the Filioque with the Greek Fathers, 282-288.