Lắng nghe và tuân giữ Lời Chúa
nơi cuốn sách Vũ trụ Tạo thành

Bài Tin Mừng chúng ta vừa nghe, kể về một người phụ nữ lòng đầy ngưỡng mộ, đã lên tiếng rằng: “Phúc thay người mẹ đã cưu mang và cho Thầy bú mớm” (Lc 11,27). Khi nhìn thấy sự khôn ngoan, quyền năng và lòng thương xót nơi Đức Giêsu, bà đã dành sự ngưỡng mộ cho Đức Maria. Tuy nhiên, Đức Giêsu đã hướng mọi sự chú ý đến với điều cốt lõi: “Đúng hơn phải nói rằng: Phúc thay kẻ lắng nghe và tuân giữ lời Thiên Chúa” (Lc 11,28).

Câu trả lời của Đức Giêsu không hề có ý hạ thấp vai trò của Đức Maria. Ngược lại, Ngài đang đặt Đức Maria và tất cả mọi người vào một vị thế cao trọng hơn: vị thế của những người cộng tác với ơn cứu độ của Thiên Chúa ngang qua việc lắng nghe và thực hành. Qua đó, ta thấy rằng hạnh phúc đích thực không chỉ giới hạn trong tương quan huyết thống, nhưng mở rộng ra cho tất cả những ai biết mở lòng đón nhận Lời Chúa.

Hôm nay, ánh sáng của các bài đọc Lời Chúa trong ngày mà chúng ta cùng nhau quy tụ về đây để hành hương trong Năm Thánh Phan Sinh với chủ đề: Thánh Phanxicô và vũ trụ tạo thành, gợi lên cho chúng ta một điều: việc lắng nghe và tuân giữ Lời Chúa không chỉ dừng lại ở các bản văn Kinh Thánh, mà còn mở rộng ra nơi một “cuốn sách” vĩ đại khác: Cuốn sách mang tên Vũ trụ Tạo thành.

Thiên Chúa đã viết một cuốn sách quý, “những dòng chữ của cuốn sách ấy là vô số vạn vật được tạo thành hiện diện trong vũ trụ”[1]. “Mỗi thụ tạo đều có một chức năng và chẳng thụ tạo nào dư thừa cả. Toàn bộ vũ trụ vạn vật đều là ngôn ngữ tình thương và lòng trìu mến vô biên của Thiên Chúa dành cho chúng ta”.[2]

Chúng ta có thể khẳng định rằng “bên cạnh mạc khải đúng nghĩa chứa đựng trong Kinh Thánh, cũng có một biểu lộ thần linh trong mặt trời chiếu rọi, cũng như trong màn đêm buông xuống”[3].

Đối với Phanxicô, vũ trụ vạn vật không phải là những thực thể vô tri, cũng không phải là những vật dụng hay tài nguyên “rừng vàng biển bạc” để con người chiếm hữu và sử dụng. Trái lại, ngài đã lấy tình yêu và lòng kính trọng mà đối xử với các thụ tạo[4]. Sử gia Tôma Celano kể lại rằng: “Phanxicô yêu thương đến cả giống sâu bọ…ngài thường lượm sâu bọ ra khỏi lối đi để chúng không bị người qua kẻ lại giẫm nát. Không những thế, ngài còn dạy anh em lấy mật hoặc rượu hảo hạng để cho ong hút hầu chúng khỏi chết rét vào mùa Đông tháng giá…”[5] Đáp lại, các loài thụ tạo cũng cố gắng để bày tỏ tình yêu và lòng biết ơn đối với Phanxicô. Chúng mỉm cười khi ngài âu yếm chúng, tỏ dấu đồng tình khi ngài yêu cầu và vâng phục khi ngài truyền lệnh.[6] Điều khiến nhiều người kinh ngạc hơn là cách mà Phanxicô gọi các thụ tạo là những “người anh”, “người chị” (anh Mặt Trời, chị Mặt Trăng, anh Gió, chị Nước...). Chìa khóa để hiểu sự độc đáo khác thường của Phanxicô đối với vũ trụ là: Thiên Chúa đã tạo dựng nên cái gì thì Ngài yêu quý cái đó. Mọi loài thụ tạo đều là thành phần trong một đại gia đình, vì đều có chung một nguyên lý phát xuất là Thiên Chúa[7], và đặc biệt là có Đức Kitô là Trưởng Tử, xét trong tương quan giữa các thụ tạo với Đức Kitô mà chúng ta được nghe ở bài đọc 2, trích thư Côlôxê. Đối với Phanxicô, mọi loài thụ tạo đều được phú ban một giá trị và phẩm giá riêng biệt, nên Ngài không bao giờ nghĩ đến việc thống trị bất cứ điều gì, vì làm như vậy là biến chúng thành nô lệ.[8] Khi lắng nghe vũ trụ vạn vật, Phanxicô nhận ra Lời Thiên Chúa đang được rao giảng không ngừng. Ngài hiểu rằng mỗi thụ tạo là một “Dấu vết của Thiên Chúa”. Việc chiêm ngưỡng những dấu vết của Thiên Chúa trong thiên nhiên giúp con người nhận biết và yêu mến Thiên Chúa thông qua các thụ tạo. Nếu chúng ta không thể yêu quý một bông hoa nhỏ bé bên đường, làm sao chúng ta có thể khẳng định mình yêu mến Đấng đã dựng nên nó?

Trước khi trở thành một vị thánh, Phanxicô cũng từng là một người mải mê chạy theo những hào nhoáng của thế gian, cũng là một người muốn được rực rỡ với người với đời. Có lẽ, đôi tai của Phanxicô lúc ấy chỉ nghe và thích nghe những tiếng tung hô, những lời khen ngợi, những khúc hát ca tụng bản thân. Chỉ khi Phanxicô biết dừng lại trước tượng chịu nạn ở nhà thờ San Damiano và nghe tiếng gọi: Phanxicô, hãy đi sửa lại ngôi nhà của Ta đang đổ nát[9], đôi tai ấy mới thực sự được “mở ra”. Từ giây phút đó, ngài bắt đầu nghe được tiếng khóc của người cùi, tiếng than thở của người nghèo, tiếng rên siết của những loài vật bị ngược đãi và tiếng hát của vũ trụ tạo thành. Tôma Celano kể lại rằng: “Phanxicô rất khổ tâm khi nhìn thấy ai đó nhục mạ một kẻ nghèo hay nghe thấy ai đó nguyền rủa một thụ tạo. Một ngày kia, ngài đã nghiêm khắc khiển trách một anh em đã nặng lời với một người nghèo, và ngài ra lệnh cho người anh em ấy phải cúi xuống hôn chân người nghèo và nói lời xin lỗi. Bên cạnh đó, vốn đầy tinh thần bác ái, Phanxicô không chỉ động lòng trắc ẩn trước những con người đang chịu cảnh túng quẫn, nhưng còn thương xót cả chim muông cầm thú, các loài bò sát cùng hết mọi thụ tạo khác dù hữu giác hay vô giác”.[10]Đó chính là cái phúc của người biết “lắng nghe Lời Thiên Chúa” trong mọi hoàn cảnh.

Song song với việc “lắng nghe”, Đức Giêsu còn mời gọi mỗi người hãy “tuân giữ” Lời Chúa. Trong tiếng Hy Lạp, hạn từ phylassontes xuất phát từ phylassō mang nghĩa là gìn giữ, bảo vệ và làm cho sinh hoa kết quả.

Việc “tuân giữ Lời Chúa” trong linh đạo Phan Sinh chính là việc tôn trọng quyền sống của mọi loài thụ tạo, như trong Hạnh Thánh Phanxicô II, Tôma Celano có viết: “Phanxicô căn dặn anh em đừng chặt hết gốc cây để nó còn có thể đâm chồi. Ngài dạy anh làm vườn phải để hoang các góc vườn rau, để cỏ xanh và hoa muôn sắc có thể tôn vinh Thiên Chúa là Cha toàn mỹ của muôn loài. Ngài lại còn dạy phải dành riêng một mảnh nhỏ trong khu vườn, trồng các giống cỏ có hoa thơm để những ai nhìn thấy chúng, thì ngợi khen Thiên Chúa”.[11] Trong việc thuần hóa con sói ở Gubio, thay vì tiêu diệt “kẻ thù” như dân làng, Ngài đã lắng nghe được nỗi đau và nhu cầu của con sói, đó là sự đói khát. Ngài đã giúp hòa giải và mang hòa bình đến cho dân làng vùng ấy. Đó là sự tuân giữ giới răn Yêu Thương một cách toàn diện: yêu Chúa, yêu người và yêu cả những thụ tạo nhỏ bé nhất.

Thế nhưng, để có được tình yêu đó, cần phải có đức nghèo.[12]

Thật vậy, trong cuộc đời của Phanxicô, đức nghèo là một mầu nhiệm thẳm sâu. Ngài không sinh ra trong cảnh nghèo khó và cũng không bị ép buộc phải sống như thế. Ngài tự nguyện chọn lựa đức nghèo. Khác với sự nghèo khó thông thường, sự nghèo khó nơi Phanxicô làm cho ngài được tự do. Sự nghèo khó ấy xua đuổi mọi nỗi sợ hãi ra khỏi lòng ngài và nhờ đó, các loài thụ tạo đi vào cuộc đời của ngài. Khi sợ hãi tiêu tan, tất cả vũ trụ tạo thành trở nên một huynh đệ đoàn.

Đức nghèo nơi Phanxicô liên kết chặt chẽ với đạo lý về mầu nhiệm sáng tạo. Ngài tin rằng mọi loài thụ tạo đều thuộc về quyền sở hữu của Thiên Chúa, vì chỉ mình Người là Đấng Tạo Hóa. Mọi vật tồn tại đều phát xuất từ tình yêu vô biên và sự tự do của Thiên Chúa.[13]

Điều này cũng giải thích tại sao Phanxicô lại chọn con đường “nghèo khó triệt để” (Altissima Povertà)? Đó không phải là một sự hành xác mù quáng, nhưng là việc “tuân giữ” Lời Chúa để có được sự tự do. Khi chúng ta chiếm hữu một thứ gì đó làm của riêng, hay khi chúng ta quá bận tâm vào việc thu tích của cải, chúng ta dễ bị đè nặng bởi nỗi lo lắng phải giữ gìn và bảo vệ của cải. Còn với Phanxicô, khi không sở hữu điều gì, khi từ bỏ chính mình và dám làm mọi sự vì tình yêu, trái đất trở nên ngôi nhà chung, đồng thời mọi thụ tạo trở nên anh chị em của Ngài. Đó là lý do khiến Phanxicô yêu thương và tôn trọng thế giới chung quanh cũng như thế giới nội tâm của mình, nhờ đó, ngài trở nên một con người thật sự khiêm tốn và xả kỷ. Nếu chúng ta biết từ bỏ như thế, chúng ta cũng sẽ biết quý mến và kính trọng thiên nhiên hơn.[14]

Vì vậy, việc chúng ta “lắng nghe và tuân giữ Lời Chúa” ngày hôm nay không thể tách rời khỏi trách nhiệm đối với môi trường thiên nhiên. Như Đức Thánh Cha Phanxicô đã nhấn mạnh trong Thông điệp Laudato Si’, chúng ta đang đối diện với một cuộc khủng hoảng sinh thái trầm trọng. Mẹ Đất đang lên tiếng than khóc, đang kêu gào vì sự hủy hoại do chúng ta, vì việc sử dụng vô trách nhiệm và bóc lột các tài nguyên[15]. Nếu chúng ta bưng tai bịt mắt trước tiếng than khóc ấy, chúng ta có thực sự là những người “lắng nghe Lời Chúa” như Tin Mừng mời gọi không?

Trong một thế giới ồn ào bởi sự tiêu thụ, chúng ta thường nghe thấy tiếng quảng cáo hơn là tiếng lòng, nghe thấy tiếng của “nhu cầu giả tạo” hơn là tiếng nói của thụ tạo. “Nếu chúng ta tiếp cận thiên nhiên và môi trường mà không mở lòng cho sự thán phục và ngưỡng mộ, nếu chúng ta không còn nói thứ ngôn ngữ của tình huynh đệ và của vẻ đẹp trong mối tương quan với thế giới, thì các thái độ của chúng ta sẽ là những thái độ của kẻ thống trị, của kẻ tiêu thụ hay của kẻ khai thác các tài nguyên, không có khả năng giới hạn các nhu cầu tức thời của mình”.[16]

Noi gương Thánh Phanxicô, chúng ta hãy học cách tìm thấy hạnh phúc trong sự giản dị. Sự giản dị giúp chúng ta giảm bớt gánh nặng cho Mẹ Đất, cho phép chúng ta có thời gian để chiêm ngưỡng ánh mặt trời mà không cần phải “mua”, thưởng thức làn gió mát mà không cần phải “chiếm hữu”.

Bản Sưu tập Assisi kể lại rằng: vào cuối đời, khi đôi mắt đã mù lòa và thân xác gầy guộc với năm dấu thánh, Phanxicô đã sáng tác Bài Ca Anh Mặt Trời. Đây là một kiệt tác của sự lắng nghe và tuân giữ Lời Chúa. Dù không còn nhìn thấy ánh sáng vật lý, ngài vẫn cất tiếng: Ngợi khen Chúa, lạy Chúa tôi, cùng với muôn loài thụ tạo,... Tại sao một người đang chịu cực hình về thân xác lại có thể hát lên những lời rực rỡ đến thế?

Bởi vì ngài đã lắng nghe đủ sâu và tuân giữ đủ chặt giới răn yêu thương để không còn bất cứ hận thù hay nỗi sợ nào ngăn cách ngài với thế giới, với vạn vật, để ngài nhận thấy những điều tốt lành nơi  muôn loài thụ tạo, coi chúng là những người anh, người chị, là thành phần và là bạn đồng hành với ngài, thậm chí đến cái chết cũng được ngài thân thương, dịu dàng gọi bằng “chị”, vì đối với Phanxicô, Chị Chết giúp đưa ngài về với Chúa.

Lời ngợi khen của Phanxicô chính là sự đáp trả hoàn hảo nhất cho lời mời gọi của Đức Giêsu trong bài Tin Mừng hôm nay. Hạnh phúc của ngài không đến từ những đặc ân bên ngoài, mà đến từ một trái tim tràn đầy Lời Thiên Chúa nhờ đã lắng nghe và tuân giữ.

Anh chị em thân mến, Lời Chúa hôm nay là một thách đố cho mỗi người chúng ta. Làm thế nào để chúng ta trở thành những người ‘có phúc’?

Thưa! Phải biết lắng nghe bằng sự kinh ngạc: Hãy dành ít phút mỗi ngày để nhìn ngắm một mầm cây, một ánh sao, hay đơn giản là hít thở bầu không khí một cách ý thức. Hãy nhận ra trong đó món quà của sự sống mà Thiên Chúa đã ban tặng. Hãy tập lắng nghe “tiếng nói” của Thiên Chúa trong vẻ đẹp và cả trong sự mong manh của vũ trụ.

Phải biết tuân giữ bằng sự tiết độ: Hãy sống tinh thần “nghèo khó” giữa lòng một xã hội tiêu thụ. Tuân giữ Lời Chúa hôm nay chính là biết nói “đủ” với nhu cầu của bản thân để Trái Đất có cơ hội được phục hồi.

Và phải biết sống tinh thần hòa giải: Hãy trở thành những sứ giả hòa bình, là những khí cụ bình an trong gia đình và trong cộng đoàn. Khi chúng ta hòa giải với anh chị em, với những người xung quanh là chúng ta cũng đang chữa lành những rạn nứt trong trật tự vũ trụ.

Chúng ta đang sống trong Năm Thánh Phan Sinh – kỷ niệm 800 năm ngày thánh Phanxicô qua đời – chúng ta được mời gọi nhìn lại cuộc đời của thánh nhân và học theo ngài về cách ngài nhìn ngắm vũ trụ tạo thành. Hãy yêu mến thụ tạo và xem vũ trụ tạo thành như một “cuốn sách” để mỗi khi lần dở những trang sách ấy, chúng ta thấy được tình yêu và quyền năng của Thiên Chúa. Quả thật, vũ trụ tạo thành là một “cuốn sách” quý mà Thiên Chúa đã ban tặng cho chúng ta, mà đã là sách quý thì xin hãy trân trọng nó, đừng phá, đừng đốt, đừng xé “cuốn sách” ấy. Khi một cánh rừng bị đốn sạch, một chương sẽ bị xóa đi. Khi một dòng sông bị đầu độc, một trang sẽ bị làm bẩn. Khi một loài bị tuyệt chủng, một câu sẽ bị gạch mất. Chúng ta không thể dửng dưng trước tiếng kêu của muôn loài thụ tạo, hãy mang cùng một nỗi lo âu, như lời mời gọi của Đức cố Giáo Hoàng Phanxicô: gia đình nhân loại hãy kết hợp và cộng tác với nhau để xây dựng ngôi nhà chung của chúng ta.[17] Niềm tin vào tình huynh đệ đại đồng có thể giúp chúng ta kiến tạo một thế giới tốt đẹp hơn.

Kết luận

Lạy Chúa, Chúa đã dạy chúng con rằng phần phúc lớn nhất là được lắng nghe và tuân giữ Lời Thiên Chúa. Xin cho chúng con biết học nơi Đức Maria, luôn cưu mang Lời Chúa trong lòng; biết noi gương Thánh Phanxicô, có một trái tim đơn sơ và nhạy bén để chúng con biết đọc “bản văn” của vũ trụ tạo thành bằng tình yêu.

Xin cho chúng con hiểu rằng mỗi hành động nhỏ bé để bảo vệ thiên nhiên, mỗi nỗ lực sống giản dị và sống hòa hợp trọn vẹn với thụ tạo chính là cách chúng con đang “cưu mang” Chúa giữa trần gian này.

Ước gì đời sống chúng con trở thành một Bài Ca Anh Mặt Trời mới, vang lên giữa thế giới hôm nay, để ngang qua việc chiêm ngưỡng vẻ đẹp của vũ trụ tạo thành, chúng con biết chúc tụng và tôn vinh Đấng là nguồn mạch mọi sự thiện hảo. Amen.

Gioan B. Nguyễn Quý Hùng, OFM.

[1] Gioan Phaolô II, Giáo lý 30/1/2002

[2] Laudato Si’ 84

[3] Gioan Phaolô II, Giáo lý 26/1/2000

[4] X. ERIC DOYLE, OFM., Thánh Phanxicô và Bài ca tán dương tình huynh đệ, chuyển ngữ: Nguyễn Ngọc Kính, ofm., NXB Đồng Nai, 2023, tr. 121.

[5] x. 1Cel 80.

[6] X. 2Cel 166.

[7] X.  Đại Truyện VIII,6.

[8] X. ERIC DOYLE, OFM., Thánh Phanxicô và Bài ca tán dương tình huynh đệ, tr. 121-122.

[9] 2Cel 10

[10] X. 1Cel 76,77

[11] 2Cel 165.

[12] X. ERIC DOYLE, OFM., Thánh Phanxicô và Bài ca tán dương tình huynh đệ, tr. 387.

[13] X. ERIC DOYLE, OFM., Thánh Phanxicô và Bài ca tán dương tình huynh đệ, tr. 88.

[14] X. ERIC DOYLE, OFM., Thánh Phanxicô và Bài ca tán dương tình huynh đệ, tr. 30.

[15] X. Laudato Si’ 2

[16] Laudato Si’ 11

[17] X. Laudato Si’ 13