Ta là bánh hằng sống

TA LÀ BÁNH HẰNG SỐNG TỪ TRỜI XUỐNG

Ga 6,51-58

MÌNH VÀ MÁU CHÚA KITÔ

1. Dẫn nhập

Ga 6,51-58 là phần cao điểm của diễn từ Bánh Hằng Sống trong Tin Mừng Gioan. Nếu ở phần trước (Ga 6,35-50), Đức Giêsu nhấn mạnh đến đức tin như con đường dẫn đến sự sống đời đời, thì trong đoạn này trọng tâm chuyển sang việc ăn thịt và uống máu Người. Chính sự thay đổi ngôn ngữ này đã làm cho bản văn trở thành một trong những đoạn văn quan trọng nhất của Tân Ước về mầu nhiệm Thánh Thể.

Những lời tuyên bố của Đức Giêsu không chỉ gây nên phản ứng mạnh mẽ nơi người Do Thái đương thời, nhưng còn đặt ra nhiều vấn đề thần học cho các thế hệ Kitô hữu. Qua các hình ảnh “bánh hằng sống”, “thịt”, “máu”, “ăn” và “uống”, Gioan trình bày Đức Kitô như nguồn mạch sự sống thần linh được trao ban cho nhân loại. Đồng thời, bản văn cũng làm nổi bật mối liên hệ sâu xa giữa mầu nhiệm Nhập Thể, hy tế thập giá và Bí tích Thánh Thể.

2. Phân tích bản văn[1]

Ga 6,51:

- Bánh hằng sống:  Đối với sự luân phiên giữa cách gọi “bánh ban sự sống” (Ga 6,35.48) và “bánh hằng sống”, có thể so sánh với sự luân phiên giữa “nước ban sự sống” (Kh 21,6; 22,1.17) và “nước hằng sống” (Ga 4,10). Tuy nhiên, Đức Giêsu không bao giờ đồng hóa chính mình với nước hằng sống.

- Đã từ trời xuống: Thì aorist (quá khứ đơn) được dùng ở đây có thể được so sánh với thì hiện tại “từ trời xuống” ở Ga 6,50. Chúng ta cũng đã thấy sự thay đổi tương tự giữa các động từ “ban” và “đã ban” trong Ga 6,37.39. Có lẽ cần thận trọng để không đặt quá nhiều ý nghĩa thần học vào việc sử dụng thì aorist. Tuy nhiên, việc “đã từ trời xuống” chắc chắn bao hàm mầu nhiệm Nhập Thể.

- Ai ăn bánh này sẽ sống muôn đời: Lời hứa này có thể được đặt trong tương quan với biểu tượng cây sự sống của truyền thống Kinh Thánh. Nếu cây sự sống tượng trưng cho sự sống phát xuất từ Thiên Chúa, thì trong Tin Mừng Gioan, Đức Giêsu - Bánh Hằng Sống từ trời xuống - chính là nguồn ban sự sống đời đời. Vì thế, cả hình ảnh cây sự sống lẫn bánh ban sự sống đều quy hướng về cùng một thực tại: hồng ân sự sống vĩnh cửu mà Thiên Chúa trao ban cho nhân loại.

- Ta sẽ ban… chính thịt của Ta: Động từ “ban” (δίδωμι) không chỉ diễn tả việc trao tặng, nhưng còn gợi đến hành vi tự nguyện hiến dâng chính mình. Vì thế, lời tuyên bố này không chỉ hướng đến mầu nhiệm Nhập Thể mà còn báo trước cuộc Khổ Nạn và cái chết cứu độ của Đức Giêsu. Ở đây đã thấp thoáng mối liên hệ giữa Thánh Thể và hy tế thập giá: bánh ban sự sống chính là thân mình Đức Kitô được trao hiến vì nhân loại.

- Cho sự sống của thế gian: Một số thủ bản cổ, như Codex Sinaiticus, gắn cụm từ này với động từ “ban”, tạo nên cách hiểu: “Ta sẽ ban [thịt Ta] cho sự sống của thế gian.” Cách đọc này làm cho câu văn gần với công thức Thánh Thể trong Lc 22,19: “Này là Mình Thầy, được hiến ban vì anh em.”

Ga 6,52:

- Tranh cãi (ἐμάχοντο, emáchonto): Động từ này xuất phát từ μάχομαι (máchomai), diễn tả một cuộc tranh luận gay gắt hoặc đối đầu quyết liệt, cho thấy phản ứng mạnh mẽ của người Do Thái trước lời Đức Giêsu.

- Người này (οὗτος, hoûtos): Cách gọi này có thể hàm chứa sắc thái nghi ngờ hoặc khinh thường, tương tự như phản ứng của đám đông trong Ga 6,42.

Ga 6,53:

- Thịt ... máu (σὰρξ καὶ αἷμα): Trong cách nói Do Thái, “thịt và máu” có thể chỉ toàn thể con người. Trong bối cảnh Gioan, cụm từ này nhấn mạnh việc đón nhận toàn thể Đức Kitô. Hình ảnh “máu” cũng gợi đến giao ước Sinai (Xh 24,8) và công thức Thánh Thể: “Máu Thầy, máu Giao Ước.”

- Anh em không có sự sống nơi mình: Lời khẳng định mang tính tuyệt đối, nhấn mạnh rằng sự sống thần linh chỉ có được nhờ sự hiệp thông với Đức Kitô.

Ga 6,54:

- Ăn (τρώγειν, trōgein): Khác với động từ thông thường ἐσθίειν (“ăn”), τρώγειν (trōgein) ban đầu trong tiếng Hy Lạp được dùng để chỉ hành động ăn của loài vật. Về sau, từ này cũng được dùng cho con người, nhưng vẫn giữ sắc thái rất cụ thể và sinh động, với nghĩa như “nhai”, “gặm”, “ăn cách thực sự”. Vì thế, nhiều bản dịch diễn tả bằng các từ như “gặm” hoặc “nhai”. Mặc dù một số học giả cho rằng Gioan chỉ sử dụng τρώγει (trōgein) như một từ đồng nghĩa với “ăn”, nhưng có nhiều lý do để nghĩ rằng Gioan cố ý dùng từ này nhằm nhấn mạnh tính hiện thực của thịt và máu Thánh Thể. Ngoài Ga 6, từ này chỉ xuất hiện một lần khác trong Gioan (Ga 13,18), trong bối cảnh Bữa Tiệc Ly, và có lẽ mang âm hưởng Thánh Thể.

- Và Ta sẽ cho người ấy sống lại: Việc Gioan nhiều lần nhấn mạnh đến sự phục sinh thân xác trong ngày sau hết có thể nhằm chống lại khuynh hướng Ảo thân thuyết (Docetism), vốn phủ nhận thực tại thân xác của Đức Kitô và tầm quan trọng của thân xác trong ơn cứu độ. Vì thế, sự hiệp thông với Đức Kitô trong Thánh Thể không chỉ ban sự sống thiêng liêng hiện tại mà còn hướng tới sự phục sinh thân xác trong tương lai.

Ga 6,55:

- Thật (ἀληθής, alēthēs): Từ được dùng ở đây không phải là ἀληθινός (alēthinos), vốn thường chỉ thực tại đích thực hoặc thiên giới đối lập với hình bóng trần thế. Đức Giêsu không đang đối chiếu thịt và máu của Người với một thực tại khác.

Trái lại, ἀληθής nhấn mạnh rằng thịt và máu của Đức Giêsu là lương thực và của uống đích thực, chân thật và có giá trị thực sự cho sự sống con người.

Ga 6,56:

- Ở lại trong Ta” (μένειν, menein): Động từ này là một chủ đề thần học quan trọng trong Tin Mừng Gioan, diễn tả sự hiệp thông bền vững và hỗ tương giữa Đức Kitô và người tín hữu. Công thức “ở lại trong Ta và Ta ở lại trong người ấy” rất gần với hình ảnh cây nho thật và cành nho trong Ga 15,3-7, một hình ảnh mà nhiều học giả cũng liên hệ với chiều kích Thánh Thể.

- Và Ta ở lại trong người ấy: Một số thủ bản Tây phương, đặc biệt là Codex Bezae, thêm vào câu này lời giải thích: “như Chúa Cha ở trong Ta và Ta ở trong Chúa Cha.” Bản văn thêm còn thay động từ “ăn” bằng “đón nhận”, nhấn mạnh việc lãnh nhận Mình Đức Kitô như bánh ban sự sống.

Ga 6,57:

- Chúa Cha hằng sống (ὁ ζῶν πατήρ): Theo nghĩa đen là “Chúa Cha đang sống” hay “Chúa Cha hằng sống.” Đây là cách diễn tả duy nhất trong Tân Ước. Có lẽ cách nói này được dùng để tương ứng với hình ảnh “bánh hằng sống” (ὁ ἄρτος ὁ ζῶν) ở Ga 6,51. Tư tưởng này cũng gợi lại Ga 5,26: “Như Chúa Cha có sự sống nơi mình thế nào, thì Người cũng ban cho Người Con có sự sống nơi mình như vậy.”

- Nhờ Chúa Cha (διὰ τὸν πατέρα): Giới từ διά với đối cách ở đây được hiểu tốt nhất theo nghĩa nguồn gốc hoặc căn nguyên của sự sống, chứ không phải “vì lợi ích của”. Trong văn mạch, Đức Giêsu đang trình bày một chuỗi sự sống: Chúa Cha là nguồn sự sống của Người Con, và Người Con là nguồn sự sống của các tín hữu.

- Ai ăn Ta (ὁ τρώγων με): Động từ τρώγειν (trōgein) tiếp tục được sử dụng, nhấn mạnh tính hiện thực của việc lãnh nhận Đức Kitô trong Thánh Thể. Từ câu 57 trở đi, Gioan không còn nhắc đến việc “uống” nữa. Cũng như phần đầu của diễn từ tập trung vào hình ảnh bánh ban sự sống, phần kết thúc này quy hướng toàn bộ vào biểu tượng bánh, như chủ đề trung tâm của toàn bài diễn từ.

Ga 6,58:

- Đây là bánh từ trời xuống: Công thức này lặp lại gần như nguyên văn Ga 6,50. Mặc dù đại từ “đây” (οὗτός) không có danh từ đi kèm, nhưng trong văn mạch, nó rõ ràng quy chiếu đến thịt của Đức Giêsu, Đấng được ban làm lương thực cho thế gian.

- Cha ông họ: Khác với Ga 6,49 (“cha ông các ông”), ở đây Gioan dùng “cha ông họ”, tạo nên một khoảng cách nhất định giữa những người đã ăn manna trong sa mạc và những ai hiện đang được mời gọi tin vào Đức Giêsu.

- Đã chết (ἀπέθανον): Từ này hầu như chắc chắn ám chỉ cái chết thể lý, đối lập với sự sống đời đời mà Đức Giêsu ban. Tuy nhiên, trong một số truyền thống Do Thái hậu kỳ, thế hệ đã chết trong sa mạc còn bị xem là đã chết về mặt thiêng liêng và không được tham dự vào thế giới tương lai.

3. Ý nghĩa thần học bản văn[2]

Trong phần này, chủ đề Thánh Thể, vốn chỉ xuất hiện cách tiềm ẩn trong Ga 6,35-50, nay trở thành trọng tâm và gần như là chủ đề duy nhất. Nếu ở phần trước, sự sống đời đời gắn liền với việc tin vào Đức Giêsu, thì ở đây sự sống ấy được liên kết trực tiếp với việc ăn thịt và uống máu Người (Ga 6,54). Đồng thời, vai trò của Chúa Cha trong việc dẫn đưa con người đến với Đức Giêsu không còn được nhấn mạnh; chính Đức Giêsu trở thành trung tâm, là tác nhân và nguồn mạch của ơn cứu độ.

Mặc dù Ga 6,51-58 có nhiều điểm tương đồng với Ga 6,35-50, nhưng một hệ thống từ vựng mới đã xuất hiện và chi phối toàn bộ bản văn: “ăn”, “uống”, “thịt”, “máu”. Điều này cho thấy diễn từ đã chuyển sang một bình diện rõ rệt hơn, mang tính Thánh Thể.

Có hai dấu chỉ quan trọng cho thấy bản văn này thực sự quy chiếu đến Thánh Thể.

Thứ nhất, việc nhấn mạnh đến ăn thịt và uống máu Đức Giêsu không thể chỉ được hiểu như một ẩn dụ về việc đón nhận lời mặc khải của Người. Trong Kinh Thánh, “ăn thịt ai” thường mang nghĩa tiêu cực, chỉ hành động thù nghịch hoặc hủy diệt (Tv 27,2; Dcr 11,9). Còn việc uống máu lại bị Luật Môsê nghiêm cấm (St 9,4; Lv 3,17; Đnl 12,23; Cv 15,20), vì máu tượng trưng cho sự sống thuộc về Thiên Chúa. Do đó, nếu lời Đức Giêsu trong Ga 6,53 mang ý nghĩa tích cực và cứu độ, thì cách giải thích thích hợp nhất là quy chiếu đến Thánh Thể. Thực vậy, ngôn ngữ của bản văn gợi nhớ trực tiếp đến lời truyền phép trong các Tin Mừng Nhất Lãm: “Hãy cầm lấy mà ăn... Hãy uống...” (Mt 26,26-28).

Thứ hai, công thức ở Ga 6,51: “Bánh tôi sẽ ban chính là thịt tôi cho sự sống của thế gian” mang dáng dấp của một công thức thiết lập Thánh Thể. Vì Tin Mừng Gioan không tường thuật việc Đức Giêsu lập Bí tích Thánh Thể trong Bữa Tiệc Ly như các Tin Mừng Nhất Lãm, nhiều học giả cho rằng Ga 6,51 có thể bảo tồn truyền thống Gioan về lời thiết lập này. Câu văn đặc biệt gần với Lc 22,19: “Này là mình Thầy, được hiến ban vì anh em.”

Điểm khác biệt là Gioan dùng từ σάρξ (sarx, “thịt”) thay vì σῶμα (sōma, “thân thể, mình”). Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng trong tiếng Hípri và Aram không có một thuật ngữ tương đương hoàn toàn với khái niệm “thân thể” theo nghĩa Hy Lạp; do đó, rất có thể Đức Giêsu nguyên thủy đã nói một công thức tương đương với: “Đây là thịt Ta.” Đáng chú ý là các tác giả Kitô giáo sơ khai như Inhaxio thành Antiokhia thường xuyên sử dụng từ “thịt” khi nói về Thánh Thể. Điều này khiến nhiều học giả cho rằng, ở điểm này, Gioan có thể bảo tồn truyền thống ngôn ngữ nguyên thủy của Đức Giêsu gần gũi hơn các Tin Mừng khác.

Vì thế, Ga 6,51-58 không chỉ là một diễn từ về đức tin, nhưng còn là một trong những bản văn Thánh Thể sâu sắc nhất của Tân Ước. Đức Giêsu không chỉ ban lời của Người, nhưng ban chính thịt và máu Người, nghĩa là toàn bộ con người và sự sống của Người, để thế gian được sống.

4. Suy niệm

Điều khiến người Do Thái vấp phạm chính là việc Đức Giêsu nhiều lần khẳng định rằng người ta phải ăn thịt và uống máu Người. Phản ứng ấy là điều dễ hiểu, bởi họ đang tiếp nhận lời Người theo nghĩa thuần túy vật chất. Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở sự khó hiểu ban đầu, mà ở chỗ họ dừng lại nơi điều mình không hiểu và không tiếp tục lắng nghe lời giải thích của chính Đức Giêsu: “Như Chúa Cha là Đấng hằng sống đã sai tôi, và tôi sống nhờ Chúa Cha, thì kẻ ăn tôi cũng sẽ sống nhờ tôi” (Ga 6,57).

Câu nói này cho thấy mục đích của việc “ăn” Đức Kitô không phải là một hành vi vật chất, nhưng là đi vào một sự hiệp thông sự sống với Người. Cũng như Đức Giêsu nhận sự sống từ Chúa Cha và hoàn toàn sống trong tương quan với Chúa Cha, thì người môn đệ, khi đón nhận Đức Kitô, cũng được tham dự vào chính sự sống ấy. Vì thế, ăn Đức Kitô dẫn đến sống nhờ Đức Kitô và sống cho Đức Kitô.

Dưới ánh sáng này, tội lỗi sâu xa nhất của con người không chỉ là vi phạm một giới luật nào đó, nhưng là khép kín trong chính mình, sống chỉ cho bản thân mình. Trái lại, con người thực sự trưởng thành khi biết ra khỏi cái tôi ích kỷ để sống cho người khác. Mọi kinh nghiệm yêu thương đích thực đều là một sự giải thoát khỏi cô đơn và tính vị kỷ. Đức Giêsu đưa sự giải thoát ấy đến mức trọn vẹn khi mời gọi con người sống cho chính Người, Đấng là nguồn mạch sự sống.

Trong bối cảnh đó, động từ “ăn” mang một ý nghĩa vừa hiện thực vừa biểu tượng. Hiện thực, vì trong Bí tích Thánh Thể, người tín hữu thực sự lãnh nhận Đức Kitô dưới hình bánh. Biểu tượng, vì hành vi ấy diễn tả một sự kết hợp nội tâm sâu xa, nhờ đó Đức Kitô trở thành nguyên lý sự sống mới trong người tín hữu.

Vì thế, mầu nhiệm Thánh Thể không thể được hiểu đầy đủ chỉ bằng lý luận. Cũng như người ta chỉ thực sự hiểu tình yêu khi chính mình yêu, Thánh Thể chỉ được hiểu cách trọn vẹn khi được đón nhận và sống trong đức tin. Đây không chỉ là một chân lý để suy niệm, nhưng là một mầu nhiệm để kinh nghiệm: nhờ kết hợp với Đức Kitô, con người được giải thoát khỏi việc sống cho chính mình và được dẫn vào sự sống phát xuất từ Thiên Chúa.

[1] X. BROWN R. E., The Gospel According to John II. Introduction, translation and notes, Doubleday, New York 1970, 283-284.

[2] X. BROWN R. E., The Gospel According to John II. Introduction, translation and notes, 284-285.

Paulus Long, OFM.