Ngày 2: Buổi sáng

BÀI 3
CHÚA KITÔ NGHÈO KHÓ VÀ CHỊU ĐÓNG ĐINH
LÀ TRÁI TIM CỦA ĐỜI SỐNG THÁNH PHANXICÔ

Mở đầu

Năm nay, toàn thể Dòng Anh Em Hèn Mọn hân hoan cử hành 800 năm cuộc vượt qua của Cha thánh Phanxicô Assisi (1226–2026). Đối với Tỉnh dòng chúng ta, niềm vui ấy càng có ý nghĩa hơn khi được sống trong bầu khí chuẩn bị mừng 100 năm hiện diện và phục vụ của Dòng tại Việt Nam. Đây không chỉ là dịp để nhìn lại một chặng đường lịch sử, nhưng còn là cơ hội để mỗi anh em trở về với nguồn cội ơn gọi của mình.

Mỗi lần nhắc đến thánh Phanxicô, chúng ta thường nghĩ ngay đến một con người nghèo khó, yêu mến thiên nhiên, yêu thương người nghèo, xây dựng tình huynh đệ, cổ võ hòa bình, nhiệt thành loan báo Tin Mừng... Tất cả những điều ấy đều đúng. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó, chúng ta vẫn chưa chạm đến điều cốt lõi.

Điều gì đã làm nên con người Phanxicô? Đâu là nguồn mạch của đời sống cầu nguyện, của đức nghèo khó, của tình huynh đệ và của sứ vụ nơi ngài? Có lẽ câu trả lời chỉ gói gọn trong một xác tín: Thánh Phanxicô là người đã yêu mến Chúa Kitô nghèo khó và chịu đóng đinh bằng cả cuộc đời mình.

Thực vậy, càng đọc các tác phẩm của Thánh Phanxicô, đặc biệt là Di chúc, Huấn ngôn, Thư gửi toàn Dòng và các bản luật, chúng ta càng nhận ra rằng ngài rất ít nói về chính mình. Điều ngài thao thức nhất luôn là Chúa Giêsu Kitô. Đối với Phanxicô, Đức Kitô không chỉ là Đấng để noi gương, nhưng là Đấng để yêu mến, để gắn bó và để trở nên đồng hình đồng dạng. Chính vì yêu Chúa Kitô, ngài đã yêu Bà Chúa Nghèo. Chính vì yêu Chúa Kitô, ngài đã ôm hôn người bệnh phong. Chính vì yêu Chúa Kitô, ngài đã gọi mọi người là anh chị em. Và cũng chính vì yêu Chúa Kitô, ngài đã mang năm dấu thánh trên thân mình như dấu ấn của một tình yêu được sống đến cùng.

Có một câu trong Di chúc luôn làm chúng ta xúc động: "Chính Chúa đã dẫn tôi đến giữa những người phong cùi. Tôi đã tỏ lòng thương xót họ. Khi rời khỏi họ, điều trước đây đối với tôi là đắng cay đã trở nên ngọt ngào trong tâm hồn và thân xác tôi." (Di Chúc, 1–3)

Đó không chỉ là kỷ niệm về một biến cố trong quá khứ. Đó là khởi đầu của cả một hành trình hoán cải. Cuộc gặp gỡ với người bệnh phong đã mở mắt Phanxicô để nhận ra khuôn mặt của Chúa Kitô nơi những con người bé nhỏ và dễ bị tổn thương. Từ giây phút ấy, toàn bộ cuộc đời ngài đổi hướng.

Trong bài chia sẻ này, chúng ta không có tham vọng trình bày toàn bộ linh đạo Phan Sinh. Chúng ta chỉ muốn cùng nhau chiêm ngắm một khía cạnh mà có lẽ là trung tâm của tất cả: sự gắn bó của thánh Phanxicô với Chúa Kitô nghèo khó và chịu đóng đinh.

Bởi vì chỉ khi bắt đầu từ Đức Kitô, chúng ta mới hiểu được tại sao Phanxicô sống nghèo; tại sao ngài tha thiết cầu nguyện; tại sao ngài coi mọi người là anh em; và tại sao ngài có thể trao hiến trọn cuộc đời mình cho Giáo Hội và cho những người bé nhỏ nhất.

Ước gì trong bầu khí tĩnh tâm này, khi cùng nhau nhìn lại cuộc đời của Cha thánh, mỗi người chúng ta cũng được mời gọi trở về với câu hỏi căn bản của chính mình: Chúa Kitô có thực sự là trung tâm đời sống của tôi không?

Nếu câu trả lời cho câu hỏi ấy ngày càng rõ ràng hơn, thì chúng ta sẽ hiểu vì sao, sau tám trăm năm, thánh Phanxicô vẫn tiếp tục nói với chúng ta bằng chính cuộc đời của ngài.

CUỘC GẶP GỠ VỚI CHÚA KITÔ NGHÈO KHÓ VÀ CHỊU ĐÓNG ĐINH

Mỗi ơn gọi đều bắt đầu từ một cuộc gặp gỡ. Đối với thánh Phanxicô cũng vậy. Trước khi trở thành vị thánh nghèo của tình huynh đệ hay của hòa bình, ngài đã là một người được Đức Kitô chạm đến và biến đổi.

Chính thánh Phanxicô kể lại trong Di chúc: "Chính Chúa đã dẫn tôi đến với những người phong cùi và tôi đã tỏ lòng thương xót họ. Khi rời xa họ, điều trước kia đối với tôi là cay đắng đã trở nên dịu ngọt cho tôi trong tâm hồn và thân xác tôi. Sau đó, tôi đã chờ đợi ít lâu và ra khỏi thế gian." (Di chúc, 1–3).

Đây là một trong những đoạn văn quan trọng nhất để hiểu con đường thiêng liêng của Cha thánh. Ngài không nói: "Tôi đã tìm đến người bệnh phong." Nhưng ngài viết: "Chính Chúa đã dẫn tôi." Khởi đầu của hành trình hoán cải không phải là sáng kiến của Phanxicô, nhưng là ân sủng của Thiên Chúa.

Cuộc gặp gỡ ấy đã làm thay đổi cách nhìn của ngài. Điều mà trước đây ngài sợ hãi và tránh né, nay lại trở thành nơi ngài gặp được Chúa Kitô. Từ đó, Phanxicô hiểu rằng con đường đến với Thiên Chúa không đi vòng qua thập giá, nhưng đi ngang qua thập giá.

Ít lâu sau, trong nguyện đường nhỏ San Damiano, khi cầu nguyện trước Thánh Giá, ngài nghe tiếng Đức Kitô nói: "Phanxicô, con hãy đi sửa lại nhà Ta, vì như con thấy đó, nhà Ta đang đổ nát."

Lúc đầu, Phanxicô nghĩ Chúa muốn ngài sửa lại một ngôi nhà bằng đá. Nhưng dần dần, ngài hiểu rằng Chúa Kitô đang mời gọi mình dâng trọn cuộc đời để cộng tác vào việc canh tân Hội Thánh bằng Tin Mừng, bằng sự thánh thiện và bằng tình yêu.

Điều đáng lưu ý là từ cuộc gặp gỡ với người bệnh phong đến kinh nghiệm tại San Damiano, trung tâm luôn là Chúa Kitô chịu đóng đinh.

Phanxicô không yêu sự đau khổ vì chính đau khổ. Ngài cũng không chọn nghèo vì nghèo tự nó là một giá trị. Điều ngài yêu là Chúa Kitô, Đấng đã trở nên nghèo vì yêu chúng ta và đã hiến mạng sống trên thập giá để cứu độ nhân loại.

Vì thế, càng gắn bó với Chúa Kitô nghèo khó và chịu đóng đinh, Phanxicô càng trở nên tự do trước của cải, danh vọng và quyền lực. Ngài không từ bỏ để mất đi, nhưng từ bỏ để có thể thuộc trọn về Chúa Kitô.

Thánh Bonaventura đã nhận xét rất sâu sắc rằng tình yêu của Phanxicô đối với Chúa Kitô chịu đóng đinh lớn đến nỗi cuối đời, trên núi La Verna, tình yêu ấy đã in dấu ngay trên thân xác ngài qua năm dấu thánh. Điều xảy ra bên ngoài chỉ là dấu chỉ của một thực tại đã hiện diện từ rất lâu trong tâm hồn: Phanxicô đã để cho cuộc đời mình được uốn nắn theo khuôn mẫu của Chúa Kitô (x. 1 Bon, Lời tựa; chương 13,1-5).

Có lẽ đây cũng là lời mời gọi dành cho mỗi chúng ta. Trong đời sống tu trì, chúng ta có thể nói nhiều về thánh Phanxicô, nghiên cứu linh đạo Phan Sinh, yêu mến truyền thống của Dòng. Nhưng tất cả những điều ấy chỉ có ý nghĩa khi dẫn chúng ta đến gần Chúa Kitô hơn.

Nếu Chúa Kitô không còn là trung tâm, thì ngay cả đức khó nghèo cũng có thể trở thành một lối sống; tình huynh đệ chỉ còn là một hình thức tổ chức; còn sứ vụ chỉ còn là những hoạt động bận rộn. Nhưng nếu Chúa Kitô thực sự là trung tâm, thì mọi sự sẽ tìm được ý nghĩa của mình.

Nhìn lại tám trăm năm sau ngày Cha thánh trở về Nhà Cha, điều làm chúng ta cảm phục nhất không phải là những gì ngài đã thực hiện, nhưng là điều này: suốt cuộc đời mình, ngài chưa bao giờ rời mắt khỏi Đức Kitô chịu đóng đinh.

Và có lẽ đó cũng là điểm khởi đầu cho mọi cuộc canh tân của đời sống Phan Sinh của chúng ta hôm nay.

ĐỨC NGHÈO KHÓ: CON ĐƯỜNG DẪN ĐẾN THIÊN CHÚA

Nếu có ai hỏi: "Đâu là nhân đức nổi bật nhất nơi thánh Phanxicô?", có lẽ nhiều người sẽ trả lời ngay: đức nghèo khó. Điều đó đúng, nhưng chưa đủ. Bởi vì đối với thánh Phanxicô, đức nghèo khó không phải là mục đích, nhưng là con đường. Con đường ấy dẫn ngài đến với Chúa Kitô.

 Đọc các tác phẩm của Cha thánh, chúng ta thấy ngài rất ít khi nói đến nghèo khó như một lý tưởng tự thân. Điều ngài thao thức là sống giống Đức Giêsu, Đấng "đã trở nên nghèo khó vì chúng ta, để lấy cái nghèo của Người mà làm cho chúng ta trở nên giàu có" (x. 2 Cr 8,9).

Vì yêu mến Đức Kitô nghèo khó, Phanxicô đã chọn lối sống nghèo. Không phải để được người đời khâm phục, nhưng để trái tim mình được hoàn toàn tự do dành cho Thiên Chúa. Có một lời cầu nguyện trong Thư gửi toàn Dòng, diễn tả một cách ý nhị tâm hồn ấy: "Vậy anh em đừng giữ lại cho mình bất cứ điều gì, để Chúa là Đấng đã hiến trọn thân mình cho anh em, cũng sẽ nhận lấy toàn thân anh em ." (TTD, 29).

Ngài không nói trước hết đến việc từ bỏ của cải hay tiện nghi. Ngài nói đến việc không giữ lại điều gì cho riêng mình. Điều ấy bao gồm cả ý riêng, tham vọng, danh dự, sự an toàn và ngay cả những hình ảnh đẹp về chính mình. Đó mới là cốt lõi của đức khó nghèo.

Nhìn dưới ánh sáng ấy, chúng ta sẽ hiểu vì sao đời sống cầu nguyện lại giữ một vị trí đặc biệt nơi Cha thánh. Cầu nguyện không phải là một bổn phận phải chu toàn, nhưng là tâm thế của người nghèo mở đôi tay để đón nhận tất cả từ Thiên Chúa. Một người còn nghĩ mình đầy đủ thì khó cầu nguyện thật sự. Ngược lại, người biết mình nghèo sẽ dễ dàng đứng trước mặt Chúa với hai bàn tay trắng mở ra để đón nhận.

Có lẽ vì thế mà trong Luật có sắc chỉ, Thánh Phanxicô căn dặn anh em: "Trên hết mọi sự, anh em phải ao ước có Thần Khí Chúa ở lại và tác động một cách thánh thiện nơi mình." (Lsc 10, 8–9).

Điều đáng chú ý là ngài không nói: hãy hết sức ước ao thành công trong sứ vụ, hay xây dựng những cộng đoàn lớn mạnh... Điều ngài đặt lên hàng đầu là Thần Khí của Chúa. Và đó là tiêu chuẩn để đo lường đời sống Phan Sinh.

Nếu không có Thần Khí, thì ngay cả đức nghèo khó cũng có thể trở thành một lối sống khắc khổ. Nếu không có Thần Khí, thì cầu nguyện có thể chỉ còn là việc đọc kinh. Nếu không có Thần Khí, thì đời tu dễ trở thành một chuỗi công việc nối tiếp nhau. Nhưng khi Thần Khí của Chúa thật sự hiện diện, thì ngay cả những điều rất nhỏ cũng trở thành nơi gặp gỡ Thiên Chúa.

Đọc Di chúc, chúng ta nhận ra rằng sau cuộc hoán cải, điều đầu tiên Phanxicô học được không phải là làm nhiều việc hơn, nhưng là ở lại với Chúa nhiều hơn. Chính sự kết hiệp ấy đã làm cho cuộc đời ngài trở nên sinh nhiều hoa trái.

Nhà thần học Phan Sinh Ilia Delio có một nhận xét rất sâu sắc. Theo chị, đức nghèo khó nơi Thánh Phanxicô trước hết là một thái độ nội tâm: hoàn toàn mở lòng để Thiên Chúa trở thành gia nghiệp duy nhất của mình. (Compassion: Living in the Spirit of St. Francis). Điều đó giúp chúng ta hiểu rằng nghèo khó không chỉ là không có nhiều của cải, nhưng là để cho Thiên Chúa lấp đầy khoảng trống trong tâm hồn mình.

Có lẽ đây cũng là một lời mời gọi dành cho mỗi chúng ta. Trong đời sống tu trì, chúng ta đã tuyên khấn nghèo khó. Nhưng câu hỏi quan trọng hơn vẫn là: Tôi có thực sự để Thiên Chúa trở thành gia nghiệp của mình không? Hay trong sâu thẳm, tôi vẫn còn tìm sự bảo đảm nơi khả năng của bản thân, nơi công việc, nơi chức vụ, hay nơi những điều mình đang sở hữu?

Đức nghèo khó mà thánh Phanxicô sống không làm cho con người nhỏ đi. Trái lại, nó mở rộng trái tim để Thiên Chúa có thể hành động. Đó là lý do vì sao, càng nghèo, Phanxicô càng bình an; càng từ bỏ, ngài càng tự do; càng thuộc trọn về Chúa Kitô, ngài càng trở nên người anh em của mọi người.

TỪ ĐỨC KITÔ ĐẾN TÌNH HUYNH ĐỆ VÀ SỨ VỤ

Nếu đời sống cầu nguyện đưa Thánh Phanxicô đến gần Chúa Kitô, thì chính Chúa Kitô lại dẫn ngài đến gần con người.

Đó là một nét đặc trưng trong linh đạo Phan Sinh. Đối với thánh Phanxicô, càng yêu mến Chúa Kitô, người ta càng yêu mến anh em. Càng kết hiệp với Thiên Chúa, người ta càng mở lòng mình ra với những người bé nhỏ và đau khổ. Vì thế, tình huynh đệ không phải là một chọn lựa có tính tổ chức, nhưng là một hoa trái của Tin Mừng.

Ngay từ đầu, thánh Phanxicô không muốn lập nên một nhóm những người sống chung vì cùng sở thích hay cùng lý tưởng. Ngài gọi họ là Anh Em Hèn Mọn (fratres minores), bởi vì tất cả đều nhận mình là những người đã được Thiên Chúa yêu thương và quy tụ.

Trong Huấn Ngôn, ngài viết: "Phúc thay người tôi tớ yêu thương và kính trọng anh em mình khi ở xa họ cũng như lúc ở với họ." (Huấn Ngôn 25).

Đó không chỉ là một lời khuyên về cách cư xử. Đó là cách nhìn của Chúa Kitô.

Chúng ta trở thành anh em với nhau không phải vì giống nhau về tính tình, tuổi tác hay khả năng, nhưng vì cùng được Chúa Cha yêu thương và cùng bước theo Đức Kitô. Có lẽ vì thế mà thánh Phanxicô rất ít nói đến quyền bính, nhưng rất nhiều nói đến việc phục vụ.

Trong Luật có sắc chỉ, khi nói về các Bề trên, ngài căn dặn: "Các anh Phục vụ và tôi tớ của anh em." (Lsc 10).

Đây không chỉ là một cách nói cho đẹp. Đó là một cách hiểu hoàn toàn mới về quyền bính trong Tin Mừng. Người đứng đầu cộng đoàn không trước hết là người điều hành, nhưng là người phục vụ. Người có trách nhiệm không phải trước hết là người được tôn trọng, nhưng là người biết cúi xuống như Chúa Kitô đã cúi xuống rửa chân cho các môn đệ.

Nhìn vào cuộc đời của Cha thánh, chúng ta thấy điều ấy không chỉ dừng lại trong cộng đoàn.

Tình yêu dành cho Chúa Kitô còn đưa ngài đến với những người bị bỏ quên, người bệnh phong, người nghèo nàn, những người đau khổ, những người bị xã hội gạt ra bên lề. Phanxicô không đến với họ vì lòng thương hại. Ngài đến với họ vì đã nhận ra nơi họ khuôn mặt của Chúa Kitô chịu đóng đinh. Chính vì thế, tình bác ái của ngài không mang dáng dấp của việc ban phát từ trên xuống, nhưng là cuộc gặp gỡ giữa những người anh em.

Điều này vẫn còn nguyên giá trị đối với chúng ta hôm nay. Là những người Phan Sinh, chúng ta được mời gọi phục vụ người nghèo, người đau khổ và những người dễ bị tổn thương. Nhưng nếu việc phục vụ chỉ dừng lại ở hiệu quả hay tổ chức, chúng ta rất dễ mệt mỏi. Chỉ khi nhìn thấy Chúa Kitô nơi người mình phục vụ, chúng ta mới có thể kiên trì và vui tươi trên con đường ấy.

Có một nhận định rất ý nghĩa của Ilia Delio: Lòng trắc ẩn nơi thánh Phanxicô không bắt nguồn từ cảm xúc, nhưng từ việc ngài đã để cho trái tim mình được biến đổi bởi tình yêu của Đức Kitô. (Compassion: Living in the Spirit of St. Francis).

Có lẽ đây cũng là điều mỗi chúng ta cần cầu xin. Không chỉ xin Chúa cho mình làm được nhiều việc tốt. Nhưng xin Chúa ban cho mình một trái tim biết yêu như Chúa Kitô đã yêu. Bởi lẽ, cuối cùng, điều thế giới cần nơi người Phan Sinh không chỉ là những công việc chúng ta thực hiện, nhưng là một khuôn mặt phản chiếu lòng thương xót của Chúa Kitô.

Tình huynh đệ và sứ vụ sẽ bền vững khi được nuôi dưỡng bằng đời sống cầu nguyện. Và đời sống cầu nguyện sẽ sinh hoa trái khi dẫn chúng ta đến với anh em và mọi người cùng với muôn loài.

Nơi Thánh Phanxicô, ba chiều kích ấy luôn gắn bó với nhau:

• Đức Kitô là nguồn mạch;

• Tình huynh đệ là dấu chỉ;

• Sứ vụ là hoa trái.

Đó cũng là con đường mà Dòng Anh Em Hèn Mọn đã bước đi suốt tám thế kỷ qua.

Kết luận

Tám trăm năm đã trôi qua kể từ ngày thánh Phanxicô về Nhà Cha. Điều làm chúng ta cảm phục không phải trước hết là những công trình ngài để lại, nhưng là Đức Giêsu Kitô mà ngài đã yêu mến bằng cả cuộc đời.

Chúa Kitô nghèo khó và chịu đóng đinh đã trở thành trung tâm của cuộc đời ngài. Chính vì thế, ngài đã sống nghèo. Chính vì thế, ngài đã yêu mến cầu nguyện. Chính vì thế, ngài đã coi mọi người là anh em. Và cũng chính vì thế, ngài đã ra đi đến với những người bé nhỏ nhất.

Hôm nay, trong dịp kỷ niệm tám trăm năm cuộc vượt qua của Cha thánh và hướng đến một trăm năm hiện diện của Tỉnh dòng tại Việt Nam, có lẽ câu hỏi quan trọng nhất không phải là: Chúng ta biết bao nhiêu về thánh Phanxicô? Nhưng là: Chúa Kitô có thực sự là trung tâm đời sống của chúng ta không?

Nếu Người là trung tâm, thì cầu nguyện sẽ tìm lại được sức sống, tình huynh đệ sẽ tìm lại được niềm vui, sứ vụ sẽ tìm lại được ngọn lửa, và đời sống Phan Sinh sẽ luôn có một mùa xuân mới.

Trong những ngày cuối đời, Cha thánh đã nói với anh em: "Chúng ta hãy bắt đầu phục vụ Thiên Chúa, Chúa chúng ta, vì cho tới nay chúng ta chưa làm được gì hoặc mới chỉ làm được một ít.” (1 Cel 103; x. 1 Bon 14).

Đó không phải là lời của một người thất vọng. Đó là lời của một người suốt đời tin rằng trước mặt Thiên Chúa, mỗi ngày đều có thể là một khởi đầu mới.

Ước gì sau tuần tĩnh tâm này, mỗi người chúng ta cũng khiêm tốn thưa với Chúa: Lạy Chúa, con muốn bắt đầu lại.

Không phải bắt đầu một chương trình mới. Không phải bắt đầu một công việc mới. Nhưng bắt đầu yêu Chúa Kitô nhiều hơn.

Vì khi Chúa Kitô thật sự là trung tâm, mọi điều khác sẽ được Người sắp xếp. Amen.