Ngày 4: Buổi sáng

BÀI 7
TÌNH HUYNH ĐỆ
TRONG ĐỜI SỐNG HUYNH ĐỆ ĐOÀN ANH EM HÈN MỌN

GB. Đậu Quang Luật, OFM.

I. TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Kinh Thánh Tân Ước.

2.  Thánh Phanxicô Assisi: Luật (1223), Luật Không Sắc Chỉ (1221), Huấn Ngôn.

3. Giáo Hội Công Giáo: Sách Giáo Lý (2009), Bộ Giáo Luật (1983).

4. Đức Gioan Phaolô II: Familiaris Consortio (1981).

5. Bộ các Tu hội Đời sống Thánh hiến và Các Tu đoàn Tông đồ: Huấn Thị Đời Sống Huynh Đệ Trong Cộng Đoàn (1994).

6. Dòng Anh Em Hèn Mọn (OFM): Tổng Hiến Chương (2010).

7. José Rodriguez Carballo: Luôn Nhìn Về Cội Nguồn (2012).

II. DÀN BÀI TỔNG QUÁT

1. Dẫn nhập

2. Nền tảng đời sống chung huynh đệ

3. Tình huynh đệ trong huynh đệ đoàn

4. Hệ quả của đời sống chung huynh đệ

5. Đời sống chung huynh đệ: ân huệ và bổn phận

6. Kết luận

III. NỘI DUNG

1. Dẫn nhập

Ba lời khuyên Phúc âm và đời sống chung huynh đệ là những yếu tố căn bản trong đời sống thánh hiến, cấu thành bốn bổn phận cốt yếu của mọi tu sĩ. Trong đó, việc tuân giữ ba lời khuyên Phúc âm – vâng phục, nghèo khó và khiết tịnh – là hệ quả trực tiếp từ lời khấn dòng. Riêng bổn phận xây dựng tình huynh đệ trong đời sống chung cộng đoàn lại tự động phát xuất từ việc gia nhập Hội Dòng thông qua lời khấn, điều đã được quy định cụ thể bởi luật chung của Giáo Hội lẫn luật riêng của Dòng (x. GL 599-602; HC 5-9, 38-54).

Cùng được tháp nhập vào đời sống mới của Bí tích Rửa Tội và hồng ân của Chúa Thánh Thần, các tu sĩ trong Hội Dòng được liên kết với nhau thành một gia đình đặc biệt trong Đức Kitô.

Trong đời sống thánh hiến, “các tín hữu theo sát Đức Kitô hơn, dưới tác động của Chúa Thánh Thần, tự hiến hoàn toàn cho Thiên Chúa mà họ yêu mến trên hết mọi sự, để một khi đã hiến thân cho việc tôn vinh Thiên Chúa, cho việc xây dựng Giáo Hội và cho phần rỗi thế giới, với danh nghĩa mới mẻ và đặc biệt, họ đạt tới sự hoàn hảo của đức ái trong việc phụng sự Nước Chúa, và một khi đã trở nên dấu chỉ rực rỡ trong Giáo Hội, họ tiên báo vinh quang thiên quốc.” (GL 573).

Từ ý nghĩa và bốn chiều kích căn bản của đời sống thánh hiến nói chung, trong ngày tĩnh tâm hôm nay, chúng ta sẽ chọn yếu tố thứ tư làm chủ đề suy niệm: Tình huynh đệ trong đời sống huynh đệ đoàn Anh Em Hèn Mọn (Anh Em Hèn Mọn). Chủ đề này sẽ được gợi mở qua bốn khía cạnh cụ thể: (1) nền tảng của đời sống huynh đệ; (2) Tình huynh đệ trong huynh đệ đoàn; (3) những hệ quả của đời sống chung; và (4) đời sống chung huynh đệ: vừa là ân huệ vừa là bổn phận.

Dĩ nhiên, các khía cạnh này không chỉ dừng lại ở việc tiếp cận dưới góc độ thần học, tu đức hay pháp lý, mà còn chạm đến những thực tại sống động trong đời sống hằng ngày của huynh đệ đoàn. Những câu chuyện thực tế được chia sẻ tại đây không ngoài mục đích khơi gợi, đánh thức và truyền cảm hứng để anh em cùng nhau sống trọn vẹn căn tính của tình huynh đệ; hoàn toàn không mang tính phê bình, chỉ trích hay so sánh.

Vì thế, với những điều được chia sẻ trong bầu khí và mục đích của ngày tĩnh tâm hôm nay, rất mong anh em cũng đón nhận với cùng một tâm tình như vậy. Nhờ đó, mỗi cá nhân cũng như toàn thể huynh đệ đoàn chúng ta được thăng tiến hơn trong đời sống đức tin, thiêng liêng và tu đức, qua việc chia sẻ tình huynh đệ chân thành trong đời sống dâng hiến.

2. Nền tảng đời sống huynh đệ

Đời sống của Thiên Chúa Ba Ngôi chính là nền tảng cho tình huynh đệ trong đời tu; đây là một thực tại của đức tin, bắt nguồn từ chính mầu nhiệm hiệp thông của Thiên Chúa (x. GLHTCG 232, 261).

Huynh đệ đoàn tu trì không phải là một hội ái hữu, một nhóm đồng nghiệp hay một tập thể đơn thuần, mà là một cộng đoàn đức tin bắt nguồn từ chính mầu nhiệm hiệp thông của Thiên Chúa Ba Ngôi. Đây là mầu nhiệm trung tâm của đức tin và là khuôn mẫu cho đời sống huynh đệ đoàn. Qua mầu nhiệm này, Thiên Chúa tự mặc khải và truyền ban sự sống của Người cho chúng ta qua hai chiều kích gắn kết chặt chẽ: sự sống nội tại của Người và các công trình Người thực hiện. Cả hai chân lý này hỗ tương cho nhau: các công trình của Thiên Chúa biểu lộ bản thể của Người, và ngược lại, chính mầu nhiệm nội tại ấy lại soi sáng để chúng ta thấu hiểu mọi công trình Ngài làm. Trong tương quan giữa các Anh Em Hèn Mọn, thực tại này cũng diễn ra theo cách tương tự. Người anh em biểu lộ chính mình qua các hành động trong đời sống; và khi chúng ta càng hiểu rõ căn tính của anh em, chúng ta lại càng thấu cảm được những hành vi cụ thể của họ trong đời sống chung.

Để trình bày giáo lý đức tin một cách rõ ràng và súc tích hơn, Giáo Hội đã mượn các thuật ngữ triết học như bản thể, ngôi vị và tương quan, từ đó công thức hóa tín điều về mầu nhiệm Thiên Chúa Ba Ngôi.

- Bản thể: Diễn đạt chân lý về một Thiên Chúa duy nhất có Ba Ngôi, hay nói cách khác là mầu nhiệm “Tam Vị Nhất Thể”. Ba Ngôi đều đồng bản thể, nghĩa là cùng chia sẻ một Hữu Thể thần linh duy nhất (x. GLHTCG 253).

- Ngôi vị: Trình bày sự phân biệt thực sự giữa các Ngôi vị Thiên Chúa: Chúa Cha không phải là Chúa Con, Chúa Con không phải là Chúa Thánh Thần, và Chúa Thánh Thần không phải là Chúa Cha; các Ngôi vị không hề lẫn lộn với nhau (x. GLHTCG 254).

- Tương quan: Diễn tả sự phân biệt thực sự giữa ba Ngôi vị Thiên Chúa qua cách các Người quy chiếu vào nhau. Vì sự phân biệt này không làm phân chia thần tính duy nhất, nên sự khác biệt ấy chỉ hệ tại ở các mối tương quan tự hiến và quy chiếu lẫn nhau. Chính nhờ mối tương quan hiệp nhất tuyệt đối này, các Ngôi vị luôn “ở trong nhau” – một trạng thái hiện hữu ở mức độ trọn vẹn và mật thiết nhất: Chúa Cha ở trong Chúa Con và Chúa Thánh Thần; Chúa Con ở trong Chúa Cha và Chúa Thánh Thần; Chúa Thánh Thần ở trong Chúa Cha và Chúa Con (x. GLHTCG 255).

Bằng việc vận dụng ba phạm trù triết học này, Giáo Hội trình bày trọn vẹn chân lý về một Thiên Chúa Ba Ngôi duy nhất: không lẫn lộn giữa các Ngôi vị, không phân chia cùng một Bản thể, và luôn gắn kết mật thiết với nhau trong mối tương quan hiệp thông trọn vẹn.

Tất cả những thực tại ấy đều chứng minh cho mầu nhiệm hiệp thông mật thiết của Thiên Chúa Ba Ngôi. Vì các Ngôi vị không thể tách rời nhau trong cùng một bản thể duy nhất, nên các Ngài cũng không thể tách biệt trong mọi hoạt động cứu độ. Dù vậy, trong chính công trình thần linh chung ấy, mỗi Ngôi vị vẫn hiện diện và tác động theo cách thức đặc thù riêng biệt của mình.

Đời sống của Thiên Chúa Ba Ngôi chính là trung tâm của đức tin và đời sống Kitô hữu, đồng thời là nền tảng cốt lõi cho đời sống chung cộng đoàn trong linh đạo thánh hiến. Là những người Anh Em Hèn Mọn, anh em “là những người con của Cha trên trời và anh em của Đức Giêsu Kitô trong Chúa Thánh Thần, đang bước theo lối sống Phúc âm mà Chúa đã mặc khải cho thánh Phanxicô, anh em sống đời huynh đệ chung với nhau, thương yêu và nuôi dưỡng nhau tận tình hơn cả người mẹ thương yêu và nuôi dưỡng con cái ruột thịt của mình” (HC 38). Người anh em Phan Sinh kín múc từ chính nguồn mạch thần linh ấy để chung sống và xây dựng tình huynh đệ trong huynh đệ đoàn.

Một huynh đệ đoàn đích thực chỉ được hình thành qua việc chiêm ngưỡng và say mê tình yêu Thiên Chúa Ba Ngôi. Trong viễn tượng ấy, người Anh Em Hèn Mọn nhận ra vẻ đẹp cùng giá trị cao quý nơi bản thân cũng như nơi người anh em. Từ đó, họ biết tiết chế những nhu cầu riêng để sẵn sàng đáp ứng những đòi hỏi chính đáng của tha nhân; luôn quảng đại sẻ chia và đón nhận nhau như Thiên Chúa đã đối xử với con người, ngay cả khi chúng ta bội nghĩa bất trung với Người (x. 2Tm 2, 13).

Bên cạnh chiều kích Thần học Ba Ngôi, nền tảng lịch sử độc đáo của tình huynh đệ Phan Sinh còn bắt nguồn từ một trực giác đức tin mạnh mẽ: người anh em là hồng ân do Thiên Chúa ban tặng, chứ không do con người tự lựa chọn. Trong Di Chúc, Cha thánh Phanxicô đã khẳng định điều này như một cột mốc đảo lộn đời sống ngài: “Sau khi Chúa ban cho tôi những anh em, không ai chỉ cho tôi biết phải làm gì, nhưng chính Đấng Tối Cao đã mặc khải cho tôi biết là tôi phải sống theo thể thức của Thánh Phúc âm” (DC 14). Ý thức sâu sắc mối tương quan “Chúa ban cho tôi những anh em” giúp người Anh Em Hèn Mọn vượt lên trên những lựa chọn cảm tính tự nhiên hay những tiêu chí hiệu năng thực dụng, để đón nhận từng người sống bên cạnh mình như một huyền nhiệm và một quà tặng từ Thiên Chúa. Chỉ khi yêu thương nhau bằng một tình yêu như thế, anh em mới có thể vượt qua những xung đột tất yếu trong cuộc sống. Sự hiệp nhất mà người Anh Em Hèn Mọn xây dựng là một sự hiệp nhất mang đặc tính hòa giải, luôn sẵn lòng thông cảm, tha thứ và yêu thương (x. ĐSHĐ 26).

Khi cùng chung sống, các Anh Em Hèn Mọn tháp nhập vào một huynh đệ đoàn, nơi họ được Chúa Thánh Thần thúc đẩy để bước theo Đức Giêsu Kitô sát hơn. Qua lời khấn dòng, anh em dâng hiến trọn vẹn bản thân cho Thiên Chúa, Đấng anh em yêu mến trên hết mọi sự. Anh em cùng chia sẻ một linh đạo và đặc sủng là “tuân giữ thánh Phúc âm của Đức Giêsu Kitô, Chúa chúng ta” (Lsc 1,1) một cách triệt để giữa lòng Giáo Hội, theo thể thức mà thánh Phanxicô đã sống và đề xướng (x. HC 1). “Đời sống hiệp nhất huynh đệ đòi hỏi anh em phải nhất trí với nhau trong việc tuân giữ Luật Dòng và Hiến Chương, có một nếp sống đồng nhất, tham dự vào những sinh hoạt của huynh đệ đoàn, nhất là kinh nguyện chung, hoạt động tông đồ và những công tác trong nhà; đồng thời, anh em cũng phải nộp lại cho huynh đệ đoàn sử dụng tất cả mọi khoản thu nhập có được với bất cứ danh nghĩa nào.” (HC 42, 2).

Dù cùng theo đuổi một mục đích và thực thi chung một sứ vụ dưới nhiều hình thức, mỗi người vẫn giữ trọn vẹn nét độc đáo của nhân vị mình mà không bị hòa tan hay lẫn lộn với bất kỳ ai. Bởi lẽ, “mặc dầu ai nấy đều có tính tình riêng, trình độ văn hoá, phong cách, tài năng và những đức tính khác nhau, anh em phải đón nhận nhau với sự kính trọng thực tế riêng biệt của mỗi người và với tinh thần bình đẳng, làm sao để tất cả huynh đệ đoàn trở thành một nơi đặc trưng cho cuộc gặp gỡ với Thiên Chúa.” (HC 40).

Đời sống chung như thế chính là biểu hiện sống động của sự hiệp thông mà anh em đang được dự phần vào sự sống nội tại của Thiên Chúa Ba Ngôi. Trong tinh thần ấy, một anh em Phan Sinh không thể đòi buộc người khác phải hoàn toàn giống như mình hay hành động như mình, vì tình huynh đệ không phải là sự đồng nhất; ngược lại, anh em cũng không thể tự tách mình ra khỏi các sinh hoạt chung của huynh đệ đoàn, bởi không có sự hiệp thông sâu xa với huynh đệ đoàn thì chẳng thể nào có được một tình huynh đệ chân thật.

Xây dựng huynh đệ đoàn là cách người Anh Em Hèn Mọn thể hiện sự gắn bó với Thiên Chúa Ba Ngôi và bày tỏ lòng tha thiết với đời sống tu trì. Hiến Chương Dòng đã chỉ rõ: “Với tình yêu của Thiên Chúa do Thánh Thần đổ xuống trong lòng, anh em hãy tận tình đối xử với nhau theo tinh thần gia đình và tình tương thân tương ái...” (HC 39).

Ngược lại, nếu một người anh em Phan Sinh thường xuyên đòi hỏi, phê bình, chỉ trích và nuôi dưỡng những suy nghĩ, lời nói tiêu cực về tha nhân; nếu họ rơi vào trạng thái thất vọng, trốn tránh trách nhiệm và từ chối cộng tác chân thành với huynh đệ đoàn... thì đó là dấu hiệu cảnh báo một cuộc khủng hoảng sâu sắc. Sự rạn nứt này không chỉ dừng lại ở đời sống chung (ngoại tại), mà gốc rễ chính là sự suy sụp trong đời sống đức tin, thiêng liêng và tu đức của chính bản thân họ (nội tại).

Huynh đệ đoàn đời sống thánh hiến được khởi nguồn từ chính mầu nhiệm hiệp thông của Thiên Chúa Ba Ngôi. Sự hiện diện của huynh đệ đoàn là hiện thân sống động của mầu nhiệm Thiên Chúa Ba Ngôi và mầu nhiệm Giáo Hội – nơi biểu hiện sự kết hợp nên một giữa Chúa Kitô và Giáo Hội. Là một Giáo Hội thu nhỏ, huynh đệ đoàn thánh hiến quy tụ Dân Thiên Chúa trong sự hiệp thông sâu sắc. Tại đó, các tu sĩ không chỉ dừng lại ở việc quy tụ quanh Đức Kitô, mà còn được tháp nhập để nên một trong Người, như lời Người đã phán: “hãy ở lại trong Thầy như Thầy ở lại trong anh em…. Thầy là cây nho, anh em là cành.” (Ga 15,4-5).

Chính trong Chúa Kitô, anh em hợp thành một huynh đệ đoàn gắn kết. Vì vậy, khi chúng ta hiệp thông qua đức ái hỗ tương và cùng chung tiếng ngợi khen Thiên Chúa Ba Ngôi, chúng ta càng sống trọn vẹn đặc sủng của mình, đồng thời phản chiếu căn tính thâm sâu của Giáo Hội. Suy cho cùng, sự hiệp nhất giữa chúng ta chỉ thực sự bền vững khi được cắm rễ sâu trong sự kết hợp mật thiết với Chúa Kitô.

Trong viễn cảnh đó, khi gửi thư cho các Chị em Thanh bần của thánh Clara và Anh Em Hèn Mọn, anh José Rodríguez Carballo, Tổng Phục vụ Dòng, đã nhắc nhở rằng: “Thánh Phanxicô và thánh Clara đã sống bước theo Chúa Kitô nghèo khó trong sự hiệp thông của đời sống huynh đệ.” (Luôn Nhìn Về Cội Nguồn, 22). Qua tâm thư này, cha Tổng Phục vụ đã dùng cụm từ “hiệp nhất thánh thiêng” (“holy unity”) như một diễn tả hiện đại để thay thế cho lối nói truyền thống: sự hiệp thông của đời sống huynh đệ.

3. Tình huynh đệ trong huynh đệ đoàn

Tình huynh đệ trong huynh đệ đoàn, hay nói cách khác là sự “hiệp nhất thánh thiêng.” Tình huynh đệ hay sự “hiệp nhất thánh thiêng” này chính là một trong những nét đặc trưng tiêu biểu và độc đáo nhất trong thể thức sống của anh em Dòng Hèn Mọn, đồng thời là một yếu tố cấu thành không thể thiếu trong căn tính của đời sống Phan Sinh.

Đối với thánh Phanxicô và Thánh Clara, huynh đệ đoàn không chỉ là nơi các anh em Phan Sinh sống Tin Mừng mỗi ngày, mà còn là không gian đặc ân để làm chứng cho một Thiên Chúa – Đấng hiệp thông trong đa dạng và đa dạng trong hiệp thông (x. Số 22 trong Thư đã dẫn).

Đối với thánh Phanxicô và truyền thống Phan Sinh, đề cập đến đời sống huynh đệ là nói tới sự bình đẳng; nói tới tình huynh đệ là nói tới sự hỗ tương, và cũng là bàn về tình gia đình. Tất cả những giá trị cốt lõi này đều được thúc đẩy và phát huy nhờ vào một phương thức tổ chức quản trị phù hợp: đó chính là huynh đệ đoàn.

3.1. Tình huynh đệ như là sự bình đẳng

Trong tương quan giữa các Anh Em Hèn Mọn, “tất cả là anh em” (x. Mt 23, 8; Lksc 22, 23). Khi đã là anh em, dĩ nhiên mọi người đều bình đẳng. Bản chất bình đẳng này được xây dựng trên nền tảng phẩm giá nhân vị và các quyền lợi phát xuất từ chính phẩm giá ấy – một phẩm giá được bén rễ sâu từ việc được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa, được làm con cái Ngài, được tái sinh trong Chúa Kitô và qua việc tuyên khấn dòng để trở thành một người Anh Em Hèn Mọn.

Chính vì thế, giữa các thành viên trong huynh đệ đoàn luôn có sự bình đẳng tuyệt đối về phẩm giá, ơn gọi và sứ vụ (ngoại trừ sự khác biệt tất yếu về các thừa tác vụ gắn liền với chức thánh). Để bảo vệ các quyền cơ bản này của từng anh em, huynh đệ đoàn cần dứt khoát loại bỏ mọi hình thức kỳ thị, phân biệt vùng miền, văn hóa xã hội, cũng như tính đố kỵ về tính cách, phong cách, tài năng, vai trò và sứ vụ.

Chỉ khi vượt qua những rào cản ấy, mỗi người tùy theo vai trò và sứ vụ riêng mới có thể cùng nhau cộng tác để làm phong phú hơn đời sống huynh đệ đoàn và kiện toàn Thân Thể Chúa Kitô; đồng thời thực thi trọn vẹn hơn lời mời gọi: “Anh em phải đón nhận nhau với sự kính trọng thực tế riêng biệt của mỗi người và với tinh thần bình đẳng, làm sao để tất cả huynh đệ đoàn trở thành một nơi đặc trưng cho cuộc gặp gỡ với Thiên Chúa.” (HC 40).

Ngược lại, bất kỳ sự bất bình đẳng nào xảy ra trong đời sống huynh đệ đoàn Anh Em Hèn Mọn cũng sẽ dập tắt niềm vui và sự bình an cộng đoàn. Khi đó, đời sống chung không còn mang bản chất của tình yêu thương huynh đệ hay sự “hiệp nhất thánh thiêng”, mà rõ ràng đã đi ngược lại với Tin Mừng và linh đạo Phan Sinh. Hệ quả là, huynh đệ đoàn không còn là nơi anh em sống Tin Mừng mỗi ngày, đánh mất đi căn tính là dấu chỉ mầu nhiệm của sự nên một giữa Chúa Kitô và Giáo Hội (mầu nhiệm Giáo Hội), và không còn là không gian gặp gỡ để làm chứng cho sự hiện diện sống động của Thiên Chúa Ba Ngôi.

Hơn nữa, trong đặc sủng Phan Sinh, sự bình đẳng huynh đệ luôn gắn liền mật thiết với căn tính hèn mọn. Sự bình đẳng này không phải là sự cào bằng pháp lý hay đòi hỏi quyền lợi cá nhân, mà là sự tự nguyện khước từ quyền lực thế gian để hạ mình phục vụ. Cha thánh Phanxicô đã cấm triệt để việc thiết lập các chức danh mang tính phân cấp hay thống trị trong huynh đệ đoàn. Trong Luật Không Sắc Chỉ, ngài viết: “Anh em không được gọi ai là Bề trên, nhưng hết thảy mọi người không trừ ai, đều gọi nhau cách đơn sơ là anh em. Và người này phải rửa chân cho người kia” (Lsc Ksc 5, 11-12). Như thế, đỉnh cao của sự bình đẳng trong huynh đệ đoàn Anh Em Hèn Mọn chính là tinh thần khiêm hạ và thái độ sẵn sàng “rửa chân cho nhau” theo gương Đức Giêsu.

Chính những khác biệt giữa các cá nhân lại nằm trong chương trình của Thiên Chúa – Đấng muốn các anh em luôn cần đến nhau, và trở nên những thừa tác viên phối hợp để phân phát muôn vàn ân sủng lãnh nhận từ Người. Ý niệm này chính là nguyên tắc hỗ tương cốt lõi trong huynh đệ đoàn Anh Em Hèn Mọn.

3.2. Tình huynh đệ như là sự hỗ tương

Trong linh đạo Phan Sinh, nếu một anh em sống độc lập hay đơn độc thì không thể gọi là một “người anh em” đúng nghĩa, bởi lẽ căn tính ấy đòi hỏi một tương quan chia sẻ qua lại. Là người Anh Em Hèn Mọn, mỗi anh em nhất thiết phải bén rễ và tháp nhập đời sống mình vào huynh đệ đoàn (x. GL 607 §2; HC 38). Giáo Luật định chế rõ ràng: không ai được phép tự ý sống tách biệt một mình (x. GL 665 §1). Bất kỳ sự tách biệt nào ra khỏi huynh đệ đoàn – dù về thể lý, tinh thần hay tâm lý – cũng đều làm tổn thương sâu sắc đến căn tính tình huynh đệ Phan Sinh.

Kinh nghiệm của Tông đồ Tôma là một minh chứng sống động: ông đã đánh mất cơ hội diện kiến Chúa Phục Sinh chỉ vì tự tách mình khỏi cộng đoàn các môn đệ. Nhưng chính khi trở lại, đặt mình vào trong huynh đệ đoàn và nhờ sự nâng đỡ của các bạn đồng môn, Tôma đã gặp gỡ và tuyên xưng đức tin vào Thầy mình là Chúa và là Thiên Chúa của ông (x. Ga 20, 19-29). Do đó, ở trong huynh đệ đoàn và duy trì mối liên đới chân thành là điều kiện tiên quyết để anh em thực thi nguyên tắc hỗ tương.

Cần lưu ý rằng, sự hỗ tương đích thực mang tính trợ giúp qua lại chứ không đồng nghĩa với việc can thiệp quá đà vào đời sống của người khác. Sự hỗ tương không cho phép nhân danh tình huynh đệ để đe dọa hay làm tổn hại đến tự do, quyền riêng tư, thanh danh và sáng kiến của mỗi người; càng không cho phép người này tước mất quyền lợi và bổn phận riêng của người khác. Đúng hơn, anh em nâng đỡ nhau khi cần thiết và phối hợp các hành động cá nhân nhằm phục vụ lợi ích chung.

Mẫu thức của sự hỗ tương này chính là mầu nhiệm Thiên Chúa Ba Ngôi. Thiên Chúa không độc chiếm quyền năng hành động; mỗi Ngôi vị đều chu toàn sứ vụ riêng trong sự hiệp nhất tuyệt đối và chia sẻ cho muôn thụ tạo những phận vụ phù hợp với bản tính của chúng. Áp dụng vào đời sống tu trì, nhờ ân sủng của Bí tích Rửa Tội “nhân danh Cha và Con và Thánh Thần” (Mt 28,19) và lời khấn dòng, các Anh Em Hèn Mọn được tham dự đặc biệt vào đời sống và sứ vụ của Ba Ngôi. Vì thế, tinh thần đồng trách nhiệm và sự hợp tác phải được phát huy tối đa trên nguyên tắc tôn trọng sáng kiến và không xâm phạm đời sống cá nhân của nhau.

Ý niệm này khẳng định huynh đệ đoàn Anh Em Hèn Mọn không phải là một nhà trọ, nơi nội trú hay một không gian tiện nghi thuần túy, mà là một gia đình bảo đảm mọi quyền lợi và thúc đẩy các bổn phận xây dựng sự hiệp thông. Mọi anh em đều được mời gọi phát triển mối tương quan hỗ tương toàn diện: từ thể lý, tinh thần cho đến luân lý; làm sao để “anh em... thương yêu và nuôi dưỡng nhau tận tình hơn cả người mẹ thương yêu và nuôi dưỡng con cái ruột thịt của mình” (HC 38; x. Lsc 6,8). Khi nguyên tắc hỗ tương được ứng dụng như một sự đáp trả tự nguyện của tình yêu, anh em thực sự đang “quan tâm nhau, làm sao cho người này thúc đẩy người kia sống yêu thương và làm những việc thiện” (Dt 10, 24), kiến tạo huynh đệ đoàn thành một gia đình đích thực.

3.3. Tình huynh đệ trong chiều kích gia đình

Từ nguyên tắc cốt lõi “tất cả là anh em”, chúng ta khám phá ra một ý niệm sâu sắc về gia đình, nơi mọi thành viên được mời gọi đối xử với nhau như những người ruột thịt. Trong viễn cảnh đó, đời sống chung của các Anh Em Hèn Mọn hiện lên với hai khía cạnh căn bản đan xen: một gia đình được bén rễ trong các nhân đức đối thần, và một gia đình được gắn kết bằng tình cảm nhân bản tự nhiên.

(1) Huynh đệ đoàn Anh Em Hèn Mọn: gia đình đức tin, đức cậy và đức mến

Khi nhìn nhận gia đình như một “Giáo hội tại gia”, chúng ta được gợi nhớ về căn tính của huynh đệ đoàn tu trì như một Dân Thiên Chúa hay một Giáo Hội thu nhỏ. Trong linh đạo ấy, huynh đệ đoàn đời sống thánh hiến thực sự là gia đình của đức tin, đức cậy và đức mến – một huynh đệ đoàn có vị trí độc đáo và tầm quan trọng đặc biệt giữa Giáo Hội và thế giới.

Dưới lăng kính gia đình, huynh đệ đoàn là sự hiệp thông sâu xa giữa các nhân vị, trở thành dấu chỉ và hình ảnh sống động mô phỏng sự hiệp thông giữa Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần. Do đó, mọi chiều kích trong đời sống và hoạt động của huynh đệ đoàn đều phản chiếu mầu nhiệm nội tại cũng như công trình cứu độ của Thiên Chúa Ba Ngôi.

Là gia đình của những người được thánh hiến, huynh đệ đoàn được mời gọi tham dự tích cực vào cầu nguyện và hy lễ của Đức Kitô. Chính việc cử hành Bí tích Thánh Thể, lắng nghe và suy gẫm Lời Chúa, cùng với các giờ Kinh Phụng vụ và đời sống cầu nguyện âm thầm mỗi ngày sẽ không ngừng củng cố gia đình Anh Em Hèn Mọn trong đức mến và tình huynh đệ. Từ nguồn mạch nội tâm ấy, gia đình thánh hiến mang trong mình sứ vụ nội tại là “loan báo Tin Mừng cho mọi loài thụ tạo” (Mc 16, 15).

(2) Huynh đệ đoàn Anh Em Hèn Mọn: gia đình của tình cảm nhân bản và tương quan liên vị

 Các mối tương quan trong huynh đệ đoàn Anh Em Hèn Mọn không chỉ dừng lại ở bổn phận thiêng liêng, mà còn đem lại sự đồng cảm sâu sắc về cảm xúc, tình cảm và tình nghĩa – vốn được nuôi dưỡng từ sự tôn trọng lẫn nhau giữa các anh em. Huynh đệ đoàn Phan Sinh chính là một gia đình ưu việt, nơi anh em được mời gọi để cùng hiện thực hóa linh đạo của Hội Dòng, sứ vụ của Giáo Hội và đặc biệt là sự cộng tác chặt chẽ trong việc xây dựng tình huynh đệ.

Để kiến tạo bầu khí gia đình này, mỗi Anh Em Hèn Mọn cần đặc biệt chú trọng đến việc giao tiếp và mối tương quan liên ngã vị. Giao tiếp, theo nghĩa sâu xa nhất, là lời mời gọi đưa những người anh em khác cùng bước vào và tham gia vào những gì tôi suy nghĩ, điều tôi làm, cùng những cảm nhận hay kinh nghiệm của cá nhân tôi. Đây là một hình thức chia sẻ sống động để dệt nên tình huynh đệ thắm thiết và chân thật.

Từ nền tảng đó, tương quan liên ngã vị đòi hỏi phải mang đậm tình nghĩa gia đình. Trong mối tương quan này, từng cử chỉ, thái độ, lời nói và hành động đều có thể bắc nhịp cầu liên vị; nhưng ngược lại, chúng cũng có thể trở thành rào cản ngăn cách. Nếu để những tiêu cực ấy xảy ra, tình nghĩa gia đình trong huynh đệ đoàn sẽ lập tức bị tổn thương. Mối tương quan liên vị này không đơn thuần là sự hiện diện thể lý bên cạnh nhau, mà đòi hỏi một sự thấu cảm sâu xa hơn trong nội tại trên cả bình diện tâm lý lẫn thiêng liêng – khía cạnh mà chúng ta vẫn thường gọi là sự hiệp thông huynh đệ trọn vẹn.

Hiến Chương ở điều 39 đã đúc kết rất sát với thực tại này: “Với tình yêu của Thiên Chúa do Thánh Thần đổ xuống trong lòng, anh em hãy tận tình đối xử với nhau theo tinh thần gia đình và tình tương thân tương ái, hãy giữ lễ độ, tâm hồn vui tươi và trau dồi tất cả các nhân đức khác.”

Dĩ nhiên, để những lý tưởng về sự bình đẳng, hỗ tương và tình gia đình ấy không dừng lại ở lý thuyết, huynh đệ đoàn Anh Em Hèn Mọn cần đến một cấu trúc tổ chức phù hợp nhằm hệ thống hóa và điều hành đời sống chung một cách hữu hiệu.

3.4. Huynh đệ đoàn Anh Em Hèn Mọn: tổ chức quản trị trong linh đạo phục vụ

Trong việc kiến tạo đời sống chung, cơ cấu tổ chức và điều hành của huynh đệ đoàn Anh Em Hèn Mọn luôn đặt nhân vị làm trung tâm chứ không coi trọng hệ thống hành chính. Sự tôn trọng nhân vị bao hàm việc bảo vệ các quyền lợi và thúc đẩy các bổn phận phát xuất từ chính phẩm giá của con người, của Kitô hữu và của anh em Phan Sinh. Để hiện thực hóa điều này, mỗi người phải coi anh em như “cái tôi thứ hai của mình”. Trước hết, chính các anh hữu trách (x. HC 44-46) phải quan tâm đến mọi chiều kích trong cuộc sống của anh em, đồng thời bảo đảm những phương tiện cần thiết giúp anh em sống xứng đáng với nhân phẩm và ơn gọi.

Chính vì thế, quyền bính trong huynh đệ đoàn Anh Em Hèn Mọn được vận hành theo chiều ngang hơn là chiều dọc – một cấu trúc phi đẳng cấp, không vị thế hay thứ bậc, bởi lẽ “tất cả là anh em”. Tương quan chiều ngang này được thể hiện qua sự tôn trọng các hình thức phục vụ đa dạng: Tỉnh Phục vụ, Phụ trách và các chức vụ khác. Dẫu mang tính bình quyền, đời sống cộng đoàn vẫn bám rễ trên nền tảng mầu nhiệm Thiên Chúa Ba Ngôi; do đó, mỗi thành viên đều được đòi buộc phải tôn trọng vai trò phụng sự của các anh hữu trách: “Mọi anh em hãy sẵn sàng giúp đỡ các Phục vụ và các Phụ trách nhà, là những người phải gánh trách nhiệm nặng nề hơn, hãy bộc lộ cho các ngài biết ý kiến của mình và thi hành những quyết định của các ngài theo tinh thần đức tin và với tất cả lòng nhiệt thành.” (HC 45 §3).

Người được trao phó quyền bính được mời gọi họa lại cung cách của Đức Kitô – Đấng đến không phải để được người ta phục vụ, nhưng là để phục vụ (x. Mt 20, 28; HN 4). Trong đời sống Anh Em Hèn Mọn, việc thi hành quyền bính chính là sự phục vụ kiến tạo sự hiệp thông: “Các Phục vụ và các Phụ trách nhà, sống liên kết chặt chẽ với những anh em được giao phó cho mình, hãy quan tâm xây dựng huynh đệ đoàn ‘như là gia đình quy tụ trong Đức Kitô’, trong đó Thiên Chúa được tìm kiếm và yêu mến trên hết mọi sự.” (HC 45 §1).

Từ mối dây liên kết ấy, các anh Phục vụ thực thi trách nhiệm khuyên bảo và sửa dạy anh em mình khi cần thiết: “Nếu có ai trong anh em muốn sống theo đường xác thịt chứ không theo đường tinh thần, thì các anh em gần gũi hãy nhắc nhở, giáo huấn và sửa dạy cách khiêm nhường và tận tình.” (HC 43; x. Lksc 5, 5). Việc sửa lỗi trong tình huynh đệ này phải hoàn toàn thấm đượm tâm tình mục tử và lòng thương xót Tin Mừng theo đúng tinh thần Phan Sinh nguyên thủy. Nét độc đáo này đã được Thánh Tổ Phụ đúc kết sâu sắc trong Thư gửi một vị Phục vụ: “Cha muốn căn dặn con điều này... Đừng có một anh em nào trên thế gian này, dù đã phạm tội lỗi nặng nề đến đâu đi nữa, mà sau khi đã nhìn vào mắt con, lại phải ra về mà không cảm nhận được lòng thương xót của con... Và nếu anh ấy có phạm tội ngàn lần trước mặt con, con hãy yêu thương anh ấy hơn yêu thương cha, để con lôi kéo anh ấy về với Chúa” (T Pv 9-11).

Vì vậy, tổ chức điều hành trong Dòng không đơn thuần dựa trên kỷ luật hành chính hay công lý một cách cứng nhắc, mà tối thượng hơn, được đặt nền tảng trên lòng bao dung, sự nâng đỡ và ơn hòa giải nhằm gìn giữ vẹn toàn sự “hiệp nhất thánh thiêng” của huynh đệ đoàn.

4. Hệ quả của đời sống chung huynh đệ

Từ nền tảng và thể thức đời sống huynh đệ đoàn trong tình yêu huynh đệ như được trình bày ở trên, đời sống chung huynh đệ mang lại cho mỗi anh em những mời gọi và các cảnh tỉnh sau: 4.1. Mời gọi

(1) Đời sống chung trong tình yêu thương huynh đệ chân thật đòi hỏi tinh thần tự giác và tự nguyện rất cao của mỗi anh em trong huynh đệ đoàn.

(2) Mỗi anh em tự ý thức và mang trách nhiệm cá nhân hằng ngày trong việc sống tình huynh đệ.

(3) Dấn thân và cộng tác để đồng lòng xây dựng lợi ích chung của đời sống huynh đệ đoàn.

4.2. Cảnh tỉnh

(1) Đừng ảo tưởng và ngã lòng: Sống trong huynh đệ đoàn mà nghĩ rằng không có thập giá, anh em nào cũng tốt lành và huynh đệ đoàn luôn luôn hoàn thiện, để rồi khi đối diện với thực tế lại dễ sinh lòng thất vọng về anh em và không còn hy vọng vào sự trợ giúp của huynh đệ đoàn.

(2) Đừng lãnh đạm và nghi ngờ: Sống thờ ơ, không quan tâm hoặc từ chối đời sống huynh đệ đoàn, đồng thời cố tình hoặc vô tình không nhìn nhận sự hiện diện và hoạt động của Thiên Chúa Ba Ngôi trong huynh đệ đoàn để rồi nảy sinh ra sự dửng dưng và thiếu tin tưởng anh em.

(3) Đừng lười biếng và ỷ lại: Sống uể oải trong công việc, mệt mỏi với các sinh hoạt chung và trút hết trách nhiệm cho anh em khác hoặc cho huynh đệ đoàn mà không chịu thi hành bổn phận của mình, hay có thái độ chờ đợi người có trách nhiệm làm thì mới làm, thấy huynh đệ đoàn hoàn thiện thì mình mới tốt lành và thánh thiện hơn.

(4) Đừng vô ơn: Thể hiện sự do dự hoặc trốn tránh trong việc đáp trả trách nhiệm với huynh đệ đoàn, không dấn thân trong sứ vụ ơn gọi và tránh né các bổn phận của tu sĩ.

(5) Đừng tự cao và tự phụ: Khinh thường anh em, coi thường huynh đệ đoàn và quá cậy dựa vào khả năng riêng của bản thân mình đến mức bất cần anh em và bất chấp huynh đệ đoàn.

(6) Đừng kiêu ngạo: Chống đối anh em, phủ nhận sự tốt lành của từng người và của cả huynh đệ đoàn, nói xấu anh em nhằm đè bẹp uy tín, vùi dập thanh danh của họ, hoặc coi huynh đệ đoàn như là sự cản trở cho kế hoạch riêng và sự thăng tiến cá nhân.

(7) Đừng vì tiền bạc và ham chuộng phù vân: Để cho đồng tiền bẻ gãy tương quan, chia rẽ anh em và phân tán đời sống chung, hoặc để cho lòng ham muốn mình hơn anh em, thói phô trương, làm nổi và ‘sang chảnh’ gây nên những rạn nứt và phù vân trong đời sống huynh đệ.

Tất cả những sự mời gọi và cảnh tỉnh vừa nêu trên chỉ là những gợi ý để mỗi anh em sống trọn vẹn hơn ơn gọi tình huynh đệ Phan Sinh, đồng thời làm cho huynh đệ đoàn trở nên hoàn thiện hơn. Nếu rơi vào những thái độ ảo tưởng và tiêu cực ấy, chúng ta sẽ gặp khó khăn trong việc tìm thấy hay cảm nhận được tình yêu huynh đệ, cũng như không thể chia sẻ đời sống chung một cách chân thật với anh em. Những người mang những tư tưởng và thái độ đó tự mình sẽ không bao giờ cảm nhận được tình yêu thương mà các anh em khác đang chia sẻ cho họ; đồng thời, họ cũng không sẵn lòng mở lòng ra với anh em hoặc chẳng còn tình thương nào để trao ban, để có thể thực sự sống đời sống tình yêu thương huynh đệ trong huynh đệ đoàn Anh Em Hèn Mọn.

5. Đời sống chung huynh đệ: ân huệ và bổn phận

Để vượt lên trên những rào cản và thái độ tiêu cực, người Anh Em Hèn Mọn được mời gọi hiện diện trong huynh đệ đoàn bằng tâm tình biết ơn và tinh thần tự hiến. Bởi lẽ, đời sống chung trong tình yêu huynh đệ vừa là quà tặng thiêng liêng từ Thiên Chúa, vừa là bổn phận gắn liền với định chế Giáo Luật và Luật riêng của Dòng mà mỗi người đã tự nguyện đảm nhận qua lời khấn dòng.

Ý niệm này đan xen hai chiều kích không thể tách rời: ân huệ và bổn phận. Ân huệ chính là sự trợ giúp mà Thiên Chúa ban tặng để nâng đỡ chúng ta đáp lại tiếng gọi của Người – quà tặng đòi hỏi thái độ biết ơn không ngừng. Ngược lại, bổn phận thúc bách chúng ta dấn thân vào một tiến trình tự hủy liên tục, sẵn sàng chia sẻ cách quảng đại và chân thành với anh em.

Cả hai chiều kích ấy đòi hỏi chúng ta phải nhìn đời sống chung trong huynh đệ đoàn bằng ‘con mắt đức tin’. Nhờ nhãn quan thiêng liêng đó, chúng ta mới nhận ra người anh em đang sống cạnh mình chính là ân ban của Thiên Chúa, đồng thời ý thức được trách nhiệm yêu thương anh em đó như chính bản thân mình. Chính mối tương quan trong huynh đệ đoàn và kiến tạo tình huynh đệ trong thực tại ấy, chúng ta mới đạt đến sự tự do đích thực, nhận ra mình có khả năng yêu thương và xứng đáng được yêu thương.

6. Kết luận

Tình yêu huynh đệ trong đời sống thánh hiến nói chung và nơi các Anh Em Hèn Mọn nói riêng là một lý tưởng thượng tôn, được cấu thành từ chính khuôn mẫu của Thiên Chúa Ba Ngôi. Đây là đích điểm đòi hỏi mỗi anh em phải nỗ lực vươn tới không ngừng nghỉ: “Là những người con của Cha trên trời và anh em của Đức Giêsu Kitô trong Chúa Thánh Thần, đang bước theo lối sống Phúc âm mà Chúa đã mặc khải cho thánh Phanxicô, anh em sống đời huynh đệ chung với nhau, thương yêu và nuôi dưỡng nhau tận tình hơn cả người mẹ thương yêu và nuôi dưỡng con cái ruột thịt của mình.” (HC 38). Chính vì thế, trong mọi hoàn cảnh, “anh em hãy ý tứ đừng làm điều gì có thể gây tổn hại đến sự hiệp nhất huynh đệ.” (HC 43).

Gợi ý suy tư

1. Tôi đã thực sự đón nhận người anh em sống bên cạnh mình như một “ân huệ do Thiên Chúa ban tặng” hay chỉ nhìn họ qua lăng kính cảm tính cá nhân, sự khác biệt về tính cách, văn hóa, tài năng và hiệu năng công việc?

2. Trong đời sống chung, tôi có chủ động xây dựng mối tương quan liên vị qua sự chân thành giao tiếp, chia sẻ và đón nhận, hay đang vô tình sống tách biệt, lãnh đạm, dửng dưng hoặc coi huynh đệ đoàn chỉ như một “nhà trọ”?

3. Tôi có đang vướng vào thái độ tiêu cực nào trong các lời cảnh tỉnh – như kiêu ngạo, ảo tưởng, lười biếng, ỷ lại, hay để tiền bạc và lòng ham chuộng phù vân làm tổn hại đến sự “hiệp nhất thánh thiêng” của huynh đệ đoàn?

Gợi ý chiêm ngưỡng

4. Dành những giây phút lắng đọng nội tâm để chiêm ngắm mầu nhiệm Thiên Chúa Ba Ngôi – khuôn mẫu tuyệt hảo của sự hiệp thông, nơi Ba Ngôi tuyệt đối hiệp nhất nhưng vẫn giữ trọn nét đặc thù của mỗi Ngôi Vị. Nhìn nhận đời sống chung huynh đệ vừa là quà tặng thiêng liêng từ Thiên Chúa, vừa là bổn phận gắn liền với lời khấn dòng mà một người đã tự nguyện đón nhận.

5. Nhớ lại lời nhắn nhủ tràn đầy tình thương của Cha thánh Phanxicô trong Thư gửi một vị Phục vụ: không để bất kỳ một người anh em nào ra về mà không cảm nhận được lòng thương xót và bao dung.

Gợi ý cầu nguyện

6. Xin Chúa ban cho con “con mắt đức tin” để biết nhìn nhận từng người anh em trong huynh đệ đoàn bằng tình yêu tự hiến, biết hạ mình “rửa chân cho nhau” và kiên nhẫn vượt qua những rào cản, khác biệt nhằm kiến tạo sự hòa giải và nâng đỡ lẫn nhau.

7. Tạ ơn Chúa vì hồng ân huynh đệ đoàn mà Ngài trao tặng. Xin Chúa tháo cởi khỏi lòng con sự vô ơn, tự cao hay né tránh trách nhiệm, để con biết rộng mở tâm hồn, yêu thương và chăm sóc anh em tận tình “hơn cả người mẹ thương yêu và nuôi dưỡng con cái ruột thịt của mình”.